BBC: Οι οδυνηρές ερωτήσεις για το ΝΑΤΟ και την ΕΕ καθώς ο Τραμπ απειλεί τη Γροιλανδία

Την Τρίτη, ο λεγόμενος «Συνασπισμός των Προθύμων», που αποτελείται κυρίως από Ευρωπαίους ηγέτες, συναντήθηκε στο Παρίσι με απεσταλμένους του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, προκειμένου να επιχειρήσει να σημειώσει περαιτέρω πρόοδο προς μια βιώσιμη ειρηνευτική συμφωνία για την Ουκρανία. Με τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, να επιμένει ότι ένα σχέδιο για τον τερματισμό του πολέμου με τη Ρωσία είναι «κατά 90% έτοιμο», κανείς σε εκείνη την αίθουσα δεν ήθελε να διακινδυνεύσει τη διατήρηση των Αμερικανών στο πλευρό τους. Όμως υπήρχε ένας τεράστιος «ελέφαντας» σε σχήμα Γροιλανδίας σε εκείνη τη μεγαλοπρεπή και λαμπερή συνάντηση στο Παρίσι.

Η Γροιλανδία είναι το μεγαλύτερο νησί του κόσμου – έξι φορές μεγαλύτερη από τη Γερμανία. Βρίσκεται στην Αρκτική, αλλά είναι αυτόνομο έδαφος της Δανίας. Και ο Ντόναλντ Τραμπ επιμένει ότι τη θέλει· ότι τη χρειάζεται για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ. Η πρωθυπουργός της Δανίας, Μέτε Φρεντέρικσεν, βρισκόταν στη συνάντηση του Παρισιού. Είναι βασική σύμμαχος στην ΕΕ για πολλούς από τους ηγέτες που παρευρέθηκαν· και βασική σύμμαχος στο ΝΑΤΟ για το Ηνωμένο Βασίλειο.

Καμία από αυτές τις χώρες δεν θέλει να ρισκάρει να εξοργίσει τον Ντόναλντ Τραμπ, αλλά καθώς η πολιτική θερμοκρασία ανεβαίνει στην Ουάσιγκτον και την Κοπεγχάγη, έξι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις –μεταξύ τους το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και η Γερμανία– εξέδωσαν κοινή δήλωση στο περιθώριο των συνομιλιών για την Ουκρανία. Ανέφεραν ότι η ασφάλεια στην Αρκτική θα πρέπει να επιτυγχάνεται συλλογικά, μαζί με τους συμμάχους του ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, και ότι μόνο η Δανία και η Γροιλανδία έχουν το δικαίωμα να αποφασίζουν για ζητήματα που αφορούν τη Δανία και τη Γροιλανδία. Αλλά ήταν αυτό πραγματικά αρκετό για να περιορίσει τις φιλοδοξίες του Τραμπ; Η απάντηση ήρθε μέσα σε λίγες ώρες: Όχι.

Ο Λευκός Οίκος εξέδωσε τη δική του ανακοίνωση, λέγοντας ότι «συζητά μια σειρά επιλογών» για την απόκτηση της Γροιλανδίας – όλες μονομερείς, συμπεριλαμβανομένης της αγοράς του νησιού. Ανατριχιαστικά για τους Ευρωπαίους ηγέτες, το ανακοινωθέν του Λευκού Οίκου, που διαβάστηκε από τη γραμματέα Τύπου Καρολάιν Λίβιτ, ανέφερε ότι «η χρήση του αμερικανικού στρατού είναι πάντα μια επιλογή στη διάθεση του Αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων».

Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που ο Τραμπ εκφράζει την πρόθεσή του να πάρει τη Γροιλανδία, αλλά –ιδίως στην πρώτη του θητεία ως πρόεδρος– πολλοί στην Ευρώπη, πίσω από κλειστές πόρτες, χλεύαζαν την ιδέα. Όμως, μετά την αμφιλεγόμενη στρατιωτική επέμβαση της κυβέρνησης Τραμπ στη Βενεζουέλα το Σαββατοκύριακο, κανείς δεν γελά πια.

Η Ευρώπη κινδυνεύει να ποδοπατηθεί

Η πρωθυπουργός της Δανίας δήλωσε ότι οι προθέσεις του Τραμπ για τη Γροιλανδία πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη και οι ηγέτες έφυγαν από τη συνάντηση για την Ουκρανία ιδιαίτερα ανήσυχοι. Σκεφτείτε την ειρωνεία της κατάστασης. Πολλοί Ευρωπαίοι εθνικοί και άλλοι ηγέτες, συμπεριλαμβανομένων του ΝΑΤΟ και της ΕΕ, προσπαθούν να εμπλέξουν την κυβέρνηση Τραμπ στη διασφάλιση της μελλοντικής κυριαρχίας μιας ευρωπαϊκής χώρας (της Ουκρανίας) απέναντι στις επιθετικές εδαφικές φιλοδοξίες μιας εξωτερικής δύναμης (της Ρωσίας), αμέσως αφότου οι ΗΠΑ εισέβαλαν στρατιωτικά στη κυρίαρχη Βενεζουέλα, συλλαμβάνοντας τον πρόεδρό της, ενώ ταυτόχρονα συνεχίζουν να απειλούν ενεργά την κυριαρχία μιας άλλης ευρωπαϊκής χώρας (της Δανίας).

Για να γίνει η κατάσταση ακόμη πιο έντονη, η Δανία και οι ΗΠΑ είναι και οι δύο μέλη της διατλαντικής συμμαχίας του ΝΑΤΟ. Σύμφωνα με την Κοπεγχάγη, είναι εξαιρετικά στενοί σύμμαχοι. Ή τουλάχιστον ήταν. Η Δανία λέει ότι αν η κυβέρνηση Τραμπ πάρει τη Γροιλανδία μονομερώς, αυτό θα σημάνει το τέλος της διατλαντικής αμυντικής συμμαχίας στην οποία η Ευρώπη βασίζεται για την ασφάλειά της από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Κάποιοι θα σημείωναν ότι ο Τραμπ ποτέ δεν υπήρξε μεγάλος υποστηρικτής του ΝΑΤΟ. Το λιγότερο. Η Κοπεγχάγη έχει προσπαθήσει να εμπλέξει την κυβέρνηση Τραμπ σε διάλογο για τη Γροιλανδία.

Βάσει διμερούς συμφωνίας, οι ΗΠΑ έχουν ήδη στρατιωτική βάση στη Γροιλανδία – εγκατεστημένη στις αρχές του Ψυχρού Πολέμου. Ο αριθμός του προσωπικού έχει μειωθεί από περίπου 10.000 στην κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου σε περίπου 200 σήμερα, και οι ΗΠΑ εδώ και καιρό κατηγορούνται ότι είχαν παραμελήσει την ασφάλεια της Αρκτικής – μέχρι τώρα. Από την πλευρά της, η Δανία δεσμεύτηκε πρόσφατα να επενδύσει 4 δισεκατομμύρια δολάρια στην άμυνα της Γροιλανδίας, συμπεριλαμβανομένων πλοίων, drones και αεροσκαφών. Όμως η κυβέρνηση Τραμπ δεν έχει δείξει κανένα ενδιαφέρον να μιλήσει με τους Δανούς. Την Κυριακή, ο πρόεδρος Τραμπ επέμεινε ότι η Γροιλανδία είναι: «τόσο στρατηγικής σημασίας αυτή τη στιγμή, η Γροιλανδία είναι γεμάτη ρωσικά και κινεζικά πλοία παντού. Χρειαζόμαστε τη Γροιλανδία από την άποψη της εθνικής ασφάλειας και η Δανία δεν θα μπορέσει να το κάνει». Η Δανία διαψεύδει αυτόν τον τελευταίο ισχυρισμό.

Μιλώντας μου υπό τον όρο της ανωνυμίας, ένας αξιωματούχος της ΕΕ είπε: «Όλη αυτή η κατάσταση απλώς υπογράμμισε –για ακόμη μία φορά– τη θεμελιώδη αδυναμία της Ευρώπης απέναντι στον Τραμπ». Ενώ οι σκανδιναβικοί γείτονες της Δανίας έσπευσαν αμέσως, λεκτικά, να την υπερασπιστούν μετά τα σχόλια του Τραμπ το Σαββατοκύριακο για τη Γροιλανδία, αρχικά επικράτησε εκκωφαντική σιωπή από τις λεγόμενες «Μεγάλες Τρεις» της Ευρώπης – το Λονδίνο, το Παρίσι και το Βερολίνο.

Τελικά, τη Δευτέρα, ο πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου, σερ Κιρ Στάρμερ, δήλωσε ότι μόνο η Δανία και η Γροιλανδία μπορούν να αποφασίσουν για το μέλλον του νησιού. Ο καγκελάριος της Γερμανίας, Φρίντριχ Μερτς, έχει πει παρόμοια πράγματα στο παρελθόν. Ο Εμανουέλ Μακρόν επισκέφθηκε τη Γροιλανδία τον Δεκέμβριο, ως ένδειξη αλληλεγγύης προς την Κοπεγχάγη. Και σήμερα ήρθε η κοινή δήλωση. Ωστόσο, η άμεση κριτική προς τις ΗΠΑ απουσίαζε εμφανώς από το ανακοινωθέν.

«Αν υπήρχε μια κοινή δήλωση και από τους 27 εταίρους της ΕΕ, συν τον σύμμαχο στο ΝΑΤΟ, το Ηνωμένο Βασίλειο, υπέρ της δανικής κυριαρχίας, αυτό θα έστελνε ένα ισχυρό μήνυμα στην Ουάσιγκτον», μου είπε ο Καμίλ Γκραντ του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων. Ήταν βοηθός γενικού γραμματέα για τις αμυντικές επενδύσεις στο ΝΑΤΟ από το 2016 έως το 2022. Όμως μόνο έξι από τους Ευρωπαίους συμμάχους της Δανίας εξέδωσαν αυτή τη δήλωση από κοινού.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία του ζητήματος. Ο ευθύς τρόπος του Τραμπ –κάποιοι τον αποκαλούν εκφοβιστικό– έχει κάνει τους Ευρωπαίους ηγέτες εξαιρετικά νευρικούς. Γενικά έχουν επιλέξει να προσπαθούν να «διαχειριστούν» τον Αμερικανό πρόεδρο, συχνά για να διαφυλάξουν τις διμερείς σχέσεις, αντί να ορθώσουν το ανάστημά τους, είτε μεμονωμένα είτε συλλογικά, και να ρισκάρουν μια ευθεία αντιπαράθεση με τον πρόεδρο των ΗΠΑ και τις πιθανές συνέπειες. Στον νέο κόσμο της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων στον οποίο ζούμε, όπου οι ΗΠΑ και η Κίνα –μαζί με άλλους όπως η Ρωσία και η Ινδία– κυριαρχούν, η Ευρώπη, στην καλύτερη περίπτωση, μοιάζει να στέκεται στο περιθώριο και κινδυνεύει να ποδοπατηθεί.

Πώς η ΕΕ υποχώρησε απέναντι στον Τραμπ

Κάθε χρόνο το μπλοκ της ΕΕ υπόσχεται να διαδραματίσει μεγαλύτερο ρόλο στη διεθνή σκηνή, αλλά όταν πρόκειται για τον Τραμπ, δείχνει ξεκάθαρα αδύναμο. Στα τέλη του περασμένου έτους, η ΕΕ απέτυχε να υλοποιήσει τη δέσμευσή της να στηρίξει οικονομικά την Ουκρανία χρησιμοποιώντας ρωσικά κρατικά περιουσιακά στοιχεία που έχουν παγώσει εντός της Ένωσης. Τα χρήματα βρέθηκαν με άλλους τρόπους, αλλά οι επικριτές λένε ότι το μπλοκ έχασε δημόσια την ευκαιρία να στείλει ένα δυνητικά ισχυρό μήνυμα τόσο στη Μόσχα όσο και στην κυβέρνηση Τραμπ, η οποία έχει επανειλημμένα απορρίψει την ΕΕ ως αδύναμη.

Και στον έναν τομέα όπου η ΕΕ εδώ και καιρό επιδεικνύεται διεθνώς –ως τεράστια εμπορική δύναμη– επέλεξε για άλλη μια φορά να υποχωρήσει απέναντι στον Τραμπ. Όταν εκείνος επέβαλε δασμούς 15% στα ευρωπαϊκά προϊόντα πέρυσι, το μπλοκ κατάπιε την περηφάνια του και υποσχέθηκε να μην προβεί σε αντίποινα, καθώς, όπως λένε insiders, φοβήθηκε ότι θα χάσει την αμερικανική στήριξη από την οποία εξαρτάται η ασφάλεια και η άμυνα της ηπείρου. Και τώρα υπάρχει η Γροιλανδία και η Δανία – όπου οι χώρες της ΕΕ είναι βαθιά διχασμένες ως προς τη στάση τους απέναντι στην κυβέρνηση Τραμπ και, κατά συνέπεια, ως προς το πόσο διατεθειμένες είναι να «βγάλουν το λαιμό τους» για την Κοπεγχάγη.

Ως αποτέλεσμα, η Τζουλιάνε Σμιθ, πρέσβειρα των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ μέχρι την επανεκλογή του Τραμπ στην προεδρία, μου είπε ότι αυτή η κατάσταση «κινδυνεύει να διαλύσει την ΕΕ», ενώ ταυτόχρονα αποτελεί ένα υπαρξιακό δίλημμα για το ΝΑΤΟ. «Η Ευρώπη πρέπει να πάρει στα σοβαρά τον πρόεδρο Τραμπ και την ομάδα του όταν μιλούν για το “να πάρουν” τη Γροιλανδία», μου είπε η Τζουλιάνε Σμιθ.

«Αυτό σημαίνει να κάνουν περισσότερα από το να ζητούν αυτοσυγκράτηση. Οι ηγετικές δυνάμεις της Ευρώπης ίσως χρειαστεί να ξεκινήσουν σχεδιασμό εκτάκτων αναγκών· να εξετάσουν πώς μπορούν να αξιοποιήσουν καλύτερα [διεθνείς συναντήσεις, όπως] την επερχόμενη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου και το Νταβός, όπου θα παρευρεθούν ανώτεροι Αμερικανοί αξιωματούχοι· και επίσης να εξετάσουν τολμηρές και καινοτόμες ιδέες, όπως νέες αμυντικές συμφωνίες». Οι συνθήκες του ΝΑΤΟ δεν κάνουν διάκριση ανάμεσα σε επίθεση από εξωτερικές χώρες ή από άλλο κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ, αλλά υπάρχει η κατανόηση ότι το Άρθρο 5 της συμμαχίας –το λεγόμενο «όλοι για έναν και ένας για όλους»– δεν εφαρμόζεται όταν μια χώρα του ΝΑΤΟ επιτίθεται σε άλλη.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι εντάσεις μεταξύ των κρατών-μελών Τουρκίας και Ελλάδας για την Κύπρο. Η χειρότερη βία σημειώθηκε το 1974, όταν η Τουρκία εισέβαλε. Το ΝΑΤΟ δεν επενέβη, αλλά το ισχυρότερο μέλος του, οι ΗΠΑ, μπόρεσαν να βοηθήσουν στη διαμεσολάβηση. Αν επιστρέψουμε στη γεωγραφία, η Δανία είναι ένας από τους μικρότερους συμμάχους του ΝΑΤΟ, αν και πολύ ενεργός. Οι ΗΠΑ είναι το μεγαλύτερο και ισχυρότερο μέλος του ΝΑΤΟ. Με διαφορά. Η βαθιά ριζωμένη νευρικότητα στην Ευρώπη αυτή τη στιγμή είναι απτή.

Οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις μπορεί να εξέδωσαν την κοινή τους δήλωση, υπογραμμίζοντας το ΝΑΤΟ ως φόρουμ για τη συζήτηση της ασφάλειας στην Αρκτική και επιμένοντας ότι μόνο η Δανία και η Γροιλανδία μπορούν να αποφασίσουν για το μέλλον του νησιού, αλλά πόσο μακριά θα έφταναν πραγματικά το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Γερμανία και άλλοι για να εγγυηθούν αυτή την κυριαρχία; «Κανείς δεν πρόκειται να πολεμήσει στρατιωτικά τις Ηνωμένες Πολιτείες για το μέλλον της Γροιλανδίας», δήλωσε με αυτοπεποίθηση ο αναπληρωτής προσωπάρχης του Λευκού Οίκου σε συνέντευξή του στο CNN τη Δευτέρα.

Ο Καμίλ Γκραντ του ECFR μου είπε ότι οι εντάσεις γύρω από τη Γροιλανδία καταδεικνύουν –για ακόμη μία φορά– «την ανάγκη οι Ευρωπαίοι να μειώσουν τις εξαρτήσεις τους στον τομέα της ασφάλειας από τις ΗΠΑ και να μιλούν με μία φωνή». Το περασμένο καλοκαίρι, ο Τραμπ κατάφερε να δεσμεύσει όλους τους συμμάχους του ΝΑΤΟ –εκτός της Ισπανίας– να αυξήσουν μαζικά τις δαπάνες για τη δική τους άμυνα.

Όμως η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ΗΠΑ σε πολλούς τομείς, όπως η συλλογή πληροφοριών, η διοίκηση και ο έλεγχος, καθώς και οι αεροπορικές δυνατότητες. Η Ουάσιγκτον το γνωρίζει πολύ καλά. Σύμφωνα με πηγές εντός του ΝΑΤΟ, αυτή τη στιγμή, ακόμη και σε κλειστές συνεδριάσεις, τα ευρωπαϊκά κράτη-μέλη της συμμαχίας μετά βίας μπορούν να φέρουν τον εαυτό τους να σκεφτεί τι θα μπορούσε να συμβεί αν η Ουάσιγκτον κινούνταν στρατιωτικά προς τη Γροιλανδία. Ίσως όμως να χρειαστεί…

• Γροιλανδία
• ΗΠΑ
• Ντόναλντ Τραμπ