«Δεν χρειάζεται να μισείς για να κάνεις κακό»: Ο Θάνος Νίκας μιλά για το πώς η γλώσσα οργανώνει τη βία και μετακινεί την ευθύνη

Ο SLADEK (Σλάντεκ) του Έντεν φον Χόρβατ δεν περιγράφει τον φασισμό όταν έχει πια εγκατασταθεί — περιγράφει το έδαφος λίγο πριν, εκεί όπου όλα μοιάζουν ακόμη «ανεκτά», «διαχειρίσιμα», σχεδόν λογικά. Στην ανάγνωσή του, ο σκηνοθέτης Θάνος Νίκας εστιάζει όχι στον ρόλο ως ψυχολογικό πορτρέτο, αλλά στον μηχανισμό που παράγει υπακοή: στη γλώσσα που γίνεται έτοιμο σχήμα, σύνθημα, “σωστή φράση”, και μετακινεί αθόρυβα την ευθύνη — μέχρι η βία να μοιάζει διαδικασία.

Μετά από έναν επιτυχημένο τριπλό κύκλο παραστάσεων στη Θεσσαλονίκη, η Εταιρεία Θεάτρου Ars Moriendi παρουσιάζει το πολιτικό δράμα του Χόρβατ στην Αθήνα, στο θέατρο ΠΛΥΦΑ (Κτήριο 7Γ), για οκτώ παραστάσεις από 29 Δεκεμβρίου 2025 έως 20 Ιανουαρίου 2026, κάθε Δευτέρα & Τρίτη στις 21:30, σε μετάφραση Γιώργου-Κωνσταντίνου Μιχαηλίδη.

Υπάρχουν έργα που δεν «φωνάζουν» τον κίνδυνο — τον δείχνουν να έρχεται με λογική και ευταξία. Σ’ αυτό ακριβώς το «λίγο πριν» στέκεται ο Θάνος Νίκας στον Σλάντεκ και το αποτυπώνει στο κείμενο που ακολουθεί: μια σκηνοθετική ανάγνωση για τη γλώσσα που οργανώνει τη βία, πριν καν υψωθεί το χέρι. Το παρακάτω σημείωμα δημοσιεύεται αυτούσιο.

Ο Θάνος Νικάς μιλά για τον Σλάντεκ

Εξ αρχής ο Σλάντεκ δεν με απασχόλησε τόσο ως ρόλος αλλά ως μηχανισμός και ίσως αυτό που με τράβηξε περισσότερο, ότι μπορούσα να φανταστώ πόσο εύκολο είναι να παραιτηθείς από την κριτική σκέψη όταν κάποιος άλλος έχει ήδη οργανώσει για σένα τι σημαίνει σωστό και τι σημαίνει χρήσιμο. Ο Χόρβατ δεν περιγράφει τον φασισμό όταν αυτός έχει πια εγκατασταθεί, περιγράφει το έδαφος λίγο πριν, εκεί όπου όλα μοιάζουν ακόμη ανεκτά, διαχειρίσιμα, σχεδόν λογικά και αυτό είναι που κάνει το έργο τόσο οικείο.

Ξέρεις, κάθε σκοτεινή εποχή το πρώτο πράγμα που προσπαθεί να ελέγξει είναι η γλώσσα, είτε μέσω της απαγόρευσης είτε μέσω της παραποίησης και όταν αλλάζεις το νόημα των λέξεων αλλάζεις την πραγματικότητα. Βλέπουμε ας πούμε το Νόμπελ Ειρήνης να προσφέρεται στον Τραμπ, άρα το “ο πόλεμος είναι ειρήνη” στο 1984 του Όργουελ δεν είναι πια μεταφορά αλλά περιγραφή, ακούμε αριθμούς νεκρών σε γενοκτονίες σαν να διαβάζουμε δελτίο καιρού. Ο Σλάντεκ μιλά ακριβώς έτσι, με λέξεις που δεν του ανήκουν, αναπαράγει φράσεις, συνθήματα, έτοιμα σχήματα και όσο λιγότερο προσωπική γίνεται η γλώσσα τόσο πιο εύκολα μετατρέπεται σε όπλο, δεν χρειάζεται να μισείς για να κάνεις κακό, αρκεί να μιλάς σωστά.

 

Τώρα, στην δουλειά με τον Θέμη (σσ. Ο Θέμης Σουφτάς ερμηνεύει τον ομώνυμο ρόλο) δεν με ενδιέφερε να ψάξω τα κίνητρα του χαρακτήρα, αντίθετα προσπάθησα να αφαιρέσω κάθε ίχνος εσωτερικότητας γιατί ο Σλάντεκ δεν λειτουργεί από μέσα προς τα έξω, λειτουργεί απ’ έξω προς τα μέσα. Η γλώσσα προηγείται της σκέψης του, το σώμα ακολουθεί μια γραμμή που έχει ήδη χαραχθεί.

Η δουλειά μας βασίστηκε σε αυτή τη λογική της απογύμνωσης, όχι ανάπτυξη αλλά επανάληψη και αντί για κορύφωση, φθορά. Έτσι το κομμάτι της βίας στην παράσταση δεν εμφανίζεται σαν ένα μεμονωμένο γεγονός αλλά σαν τυπική διαδικασία μέσα σε μια ενδιάμεση ζώνη όπου τίποτα δεν μοιάζει ακόμη ακραίο.

Είναι το σημείο που η γλώσσα αρχίζει να χάνει την κυριολεξία της, γίνεται πρόχειρη, συνθηματική και μαζί της χαλαρώνει και η ευθύνη, μιας και πριν υψωθεί το χέρι, έχει ήδη μετακινηθεί το νόημα των λέξεων, έχεις αποδεχτεί ότι εσύ δεν χρειάζεται να σκέφτεσαι, φτάνει να επαναλαμβάνεις τις σωστές λέξεις.

Αυτό ακριβώς ήταν που με οδήγησε να στήσω τους άξονες της παράστασης να λειτουργούν ως ένας μηχανισμός αναπαραγωγής στερεοτύπων. Στον Σλάντεκ η δυσκολία δεν ήταν τι θα δείξουμε αλλά πότε θα σταματήσουμε να δείχνουμε, πώς τελειώνει μια παράσταση χωρίς να προσφέρει λύτρωση ή ανακούφιση, πώς αφήνεις τον θεατή με κάτι ανοιχτό όχι σαν ερώτημα αλλά σαν βάρος που ενδεχομένως θα πάρει μαζί του φεύγοντας.

Απ’ την άλλη βέβαια στον πραγματικό κόσμο, τα πιο επικίνδυνα πράγματα δεν εμφανίζονται ποτέ με θόρυβο αλλά με μια αίσθηση λογικής και ευταξίας. 

Αν σκεφτείς ότι ζούμε σε μια εποχή όπου μιλάμε διαρκώς για την επικίνδυνη στροφή που ξαναπαίρνει η ανθρωπότητα, την συζητάμε, την αναλύουμε, ο καθένας απ’ τον δικό του μετερίζι και όμως κάθε φορά η πραγματικότητα μας προλαβαίνει.

Ίσως αυτή η εξοικείωση είναι που με ανησυχεί περισσότερο παρά η άγνοια, η στιγμή που ακούμε πράγματα ακραία και δεν μας ξενίζουν πια.

Δεν ξέρω κατά πόσο ρόλος του θεάτρου και της τέχνης γενικότερα μπορεί να αποσταθεροποιήσει και να διακόψει αυτή τη ροή, αλλά ακόμα και μια μικρή άβολη παύση, εκεί όπου για πρώτη φορά ο θεατής ίσως αναρωτηθεί όχι ποιος είναι ο Σλάντεκ αλλά σε ποια σημεία της δικής του ζωής λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο, είναι κάτι.

Έστω μια μικρή αίσθηση ότι ο κίνδυνος δεν βρίσκεται στους άλλους, στους ακραίους, στους φανατικούς αλλά εκεί ακριβώς που σταματάς να ρωτάς και αποδέχεσαι ότι κάποιος άλλος έχει ήδη σκεφτεί για σένα.

Πληροφορίες Παράστασης

SLADEK (Σλάντεκ) του Έντεν φον Χόρβατ
Σκηνοθεσία: Θάνος Νίκας
Πότε: από 29 Δεκεμβρίου 2025 — Δευτέρα & Τρίτη, 21:30
Πού: ΠΛΥΦΑ, Κτήριο 7Γ
Διάρκεια κύκλου: 8 παραστάσεις (έως 20 Ιανουαρίου 2026)
Μετάφραση: Γιώργος-Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης
Δραματουργία: Πηνελόπη Χατζηδημητρίου
Σκηνικός Χώρος – Κοστούμια: Ευαγγελία Κιρκινέ
Ερμηνεύουν: Βύρων Αναγνωστόπουλος, Πάνος Αναγνωστόπουλος, Δανάη Κλάδη, Αλέξης Κότσυφας, Ευγενία Κουζέλη, Θέμης Σουφτάς
Γραφιστική Επιμέλεια: Χρύσα Νίκα
Επικοινωνία & Social Media: Λ. Μπουρτσάλα, Δ. Δάγκαλης
Παραγωγή: Ars Moriendi Theater Group

Για κριτικές της παράστασης πατήστε εδώ και εδώ

Δημοκρατία υπό πίεση: Όταν η εξουσία γίνεται «επικοινωνιακή», ο μεγάλος χαμένος είναι η Δύναμή της

• 1984
• βία
• γλώσσα
• Έντεν φον Χόρβατ
• Θάνος Νίκας
• Θέατρο ΠΛΥΦΑ
• Ομάδα θεάτρου Ars Moriendi
• Σλάντεκ
• φασισμός