Δημοψήφισμα 2015: Το δραματικό παρασκήνιο που έφερε την Ελλάδα ένα βήμα πριν από το… Grexit (Βίντεο)

Υπήρξαν στιγμές στην ελληνική κρίση που η πολιτική διαπραγμάτευση έπαψε να είναι μια σύγκρουση αριθμών, πινάκων και τεχνικών κειμένων και μετατράπηκε σε υπαρξιακό ερώτημα για τη χώρα. Το καλοκαίρι του 2015 ήταν μία από αυτές. Η Ελλάδα βρέθηκε μπροστά σε μια απόφαση που ξεπερνούσε τα όρια μιας οικονομικής συμφωνίας: την παραμονή ή όχι στον σκληρό πυρήνα της Ευρώπης.

Το πέμπτο επεισόδιο της σειράς «Στο Χιλιοστό» για τον ΣΚΑΪ επιστρέφει σε εκείνες τις ημέρες, φωτίζοντας το παρασκήνιο του δημοψηφίσματος του 2015, της ρήξης με τους εταίρους, του κλεισίματος των τραπεζών και του πραγματικού φόβου ενός Grexit. Μέσα από τις μαρτυρίες Ευρωπαίων αξιωματούχων, τραπεζικών στελεχών, μελών της τότε κυβέρνησης και πρωταγωνιστών των διαπραγματεύσεων, περιγράφεται μια περίοδος όπου όλα έδειχναν να κινούνται στο όριο.

Οι ουρές στα ATM, τα άδεια ταμεία των τραπεζών, οι αγωνιώδεις επικοινωνίες ανάμεσα σε Αθήνα, Βρυξέλλες, Βερολίνο και Παρίσι, αλλά και οι εσωτερικές αντιφάσεις της τότε ελληνικής κυβέρνησης συνθέτουν το σκηνικό μιας κρίσης που σημάδεψε τη σύγχρονη πολιτική ιστορία της χώρας.

Η ανακοίνωση που άλλαξε τα δεδομένα

Η απόφαση του τότε πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα να προχωρήσει σε δημοψήφισμα ήρθε σε μια στιγμή κατά την οποία οι διαπραγματεύσεις με τους θεσμούς βρίσκονταν ήδη σε οριακό σημείο. Η συμφωνία δεν είχε κλείσει, οι πιέσεις αυξάνονταν και η εμπιστοσύνη ανάμεσα στην ελληνική πλευρά και τους Ευρωπαίους εταίρους είχε διαρραγεί.

Η ανακοίνωση του δημοψηφίσματος δεν αντιμετωπίστηκε στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ως μια απλή εσωτερική πολιτική κίνηση. Για τους περισσότερους αξιωματούχους που μιλούν στη σειρά, ήταν η στιγμή που το ελληνικό ζήτημα πέρασε από τη ζώνη της δύσκολης διαπραγμάτευσης στη ζώνη της ανοιχτής σύγκρουσης.

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ο Αλέξης Τσίπρας ενημέρωσε τηλεφωνικά την Άνγκελα Μέρκελ και τον Φρανσουά Ολάντ για την πρόθεσή του να οργανώσει δημοψήφισμα. Η γαλλική και η γερμανική πλευρά φαίνεται πως προσπάθησαν αμέσως να καταλάβουν δύο πράγματα: ποιο θα ήταν το ερώτημα και ποια στάση θα κρατούσε ο Έλληνας πρωθυπουργός. Αυτές οι δύο παράμετροι θεωρούνταν κρίσιμες, καθώς θα καθόριζαν όχι μόνο το αποτέλεσμα, αλλά και την επόμενη ημέρα των σχέσεων Ελλάδας και Ευρώπης.

Ο τότε σύμβουλος της Μέρκελ για ευρωπαϊκά θέματα, Νικολάους Μάγιερ-Λάντρουτ, περιγράφει το δημοψήφισμα ως μια εξαιρετικά ριψοκίνδυνη πολιτική κίνηση. Εκείνο που προκάλεσε εντύπωση στη γερμανική πλευρά ήταν ότι η ελληνική κυβέρνηση επέλεγε να ταχθεί εναντίον μιας συμφωνίας στη διαπραγμάτευση της οποίας είχε η ίδια συμμετάσχει.

Το Eurogroup και η κατάρρευση της συνεννόησης

Την επομένη της ανακοίνωσης, ο τότε υπουργός Οικονομικών Γιάνης Βαρουφάκης πήγε στο Eurogroup ζητώντας παράταση της δανειακής σύμβασης. Το αίτημα, σύμφωνα με όσα περιγράφονται, συνάντησε κάθετη αντίδραση.

Ο τότε επικεφαλής του Eurogroup, Γερούν Ντάισελμπλουμ, εμφανίζεται να αντιμετωπίζει την ελληνική στάση ως πολιτικά και θεσμικά προβληματική. Στο επεισόδιο περιγράφεται μια συνεδρίαση με ένταση, στην οποία ο Βαρουφάκης προειδοποίησε για τον κίνδυνο χάους, ενώ η απάντηση που φέρεται να έλαβε ήταν ότι η ελληνική πλευρά είχε ήδη δημιουργήσει την κρίση.

Η συνεδρίαση έληξε χωρίς αποτέλεσμα. Εκείνη η στιγμή είχε τεράστια πολιτική σημασία. Δεν επρόκειτο απλώς για μια αποτυχημένη συζήτηση υπουργών Οικονομικών. Ήταν το σημείο όπου η διαπραγμάτευση έδειχνε να κλείνει απότομα, αφήνοντας τη χώρα χωρίς δίχτυ ασφαλείας, λίγες ώρες πριν από τη λήξη του προγράμματος.

Ο Ντάισελμπλουμ εμφανίζεται ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι στην ελληνική απόφαση. Υποστηρίζει ότι δεν υπήρχε συμφωνία πάνω στην οποία θα μπορούσε να τεθεί καθαρό ερώτημα και ότι το δημοψήφισμα δημιούργησε στον ελληνικό λαό την προσδοκία μιας καλύτερης λύσης, ενώ, κατά την άποψή του, αυτή δεν υπήρχε διαθέσιμη.

Ο θυμός του Γιούνκερ και η ευρωπαϊκή διάσταση

Ιδιαίτερα αιχμηρός εμφανίζεται και ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, τότε πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Περιγράφει την απόφαση για δημοψήφισμα ως κίνηση που αιφνιδίασε τους Ευρωπαίους μετά από μακρές και δύσκολες διαπραγματεύσεις.

Ο Γιούνκερ υπογραμμίζει ότι για την ελληνική κυβέρνηση το δημοψήφισμα παρουσιαζόταν ως εσωτερική δημοκρατική διαδικασία, όμως για τους ευρωπαϊκούς θεσμούς είχε σαφή ευρωπαϊκή διάσταση. Η Ελλάδα δεν βρισκόταν σε απομόνωση. Ήταν μέλος της Ευρωζώνης, οι αποφάσεις της επηρέαζαν το κοινό νόμισμα και η έκβαση της κρίσης μπορούσε να δημιουργήσει προηγούμενο για ολόκληρη την Ευρώπη.

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Γιούνκερ εκτιμά ότι ο Αλέξης Τσίπρας πίστευε πως το δημοψήφισμα θα ενίσχυε τη διαπραγματευτική του θέση, όμως τελικά, κατά την εκτίμησή του, την αποδυνάμωσε. Η άποψη αυτή συμπυκνώνει την ευρωπαϊκή ανάγνωση των γεγονότων: ότι η Αθήνα χρησιμοποίησε ένα πολιτικό εργαλείο υψηλού ρίσκου, χωρίς να έχει εξασφαλίσει τι θα ακολουθούσε την επόμενη ημέρα.

Ταυτόχρονα, όμως, ο Γιούνκερ αναφέρεται και στην κοινωνική διάσταση της ελληνικής κρίσης. Περιγράφει το ενδιαφέρον του για τις ελληνικές οικογένειες, ιδίως για τα φτωχότερα στρώματα που βίωναν τις συνέπειες της λιτότητας χωρίς να έχουν πραγματική φωνή στα ευρωπαϊκά κέντρα αποφάσεων. Αυτή η αναφορά αναδεικνύει την αντίφαση εκείνης της περιόδου: από τη μία η σκληρή θεσμική αντιπαράθεση, από την άλλη η επίγνωση ότι πίσω από τους αριθμούς υπήρχαν άνθρωποι.

Η οπτική των ΗΠΑ και η παρέμβαση Λιού

Στο ντοκιμαντέρ εμφανίζεται και η αμερικανική οπτική, μέσα από τη μαρτυρία του τότε υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ Τζακ Λιού. Η Ουάσιγκτον παρακολουθούσε στενά τις εξελίξεις, καθώς ένα ενδεχόμενο Grexit θα μπορούσε να προκαλέσει ευρύτερη αναταραχή στις αγορές και στην ευρωπαϊκή σταθερότητα.

Ο Λιού περιγράφει συνομιλία του με τον Αλέξη Τσίπρα, στην οποία ο Έλληνας πρωθυπουργός φέρεται να επικαλέστηκε τη σημασία της δημοκρατικής διαδικασίας στην Ελλάδα. Ο Αμερικανός αξιωματούχος, ωστόσο, φαίνεται να αντιμετώπιζε το δημοψήφισμα με σκεπτικισμό. Η λογική του ήταν απλή: όταν ζητείται από τους πολίτες να εγκρίνουν μέτρα που μειώνουν εισοδήματα ή επιδόματα, η απάντηση είναι σχεδόν αναμενόμενη.

Η παρέμβαση αυτή δείχνει πως το ελληνικό δημοψήφισμα δεν απασχολούσε μόνο τις Βρυξέλλες και τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Είχε μετατραπεί σε διεθνές ζήτημα, με γεωοικονομικές και πολιτικές προεκτάσεις.

Η εσωτερική ανάγνωση του δημοψηφίσματος

Στο εσωτερικό της τότε κυβέρνησης, το δημοψήφισμα είχε διαφορετικές αναγνώσεις. Η Ζωή Κωνσταντοπούλου εμφανίζεται να δηλώνει ότι αισθάνθηκε ανακούφιση, καθώς η τελική απόφαση θα περνούσε στον ελληνικό λαό. Για την ίδια, το δημοψήφισμα αποτελούσε κορυφαία δημοκρατική στιγμή.

Ο Νίκος Παππάς, τότε υπουργός Επικρατείας, υπερασπίζεται επίσης την πολιτική ουσία της διαδικασίας. Υποστηρίζει ότι ο ελληνικός λαός γνώριζε τι ψήφιζε, ακόμη κι αν δεν γνώριζε όλες τις τεχνικές λεπτομέρειες. Κατά την προσέγγισή του, το δημοψήφισμα έδινε για πρώτη φορά στους πολίτες τη δυνατότητα να αποφασίσουν άμεσα για μέτρα που τους επιβάλλονταν.

Ο Δημήτρης Τζανακόπουλος, τότε γενικός γραμματέας του πρωθυπουργού, περιγράφει τη διάκριση ανάμεσα στο «ναι» και το «όχι». Σύμφωνα με τη δική του ερμηνεία, το «ναι» σήμαινε αποδοχή της ευρωπαϊκής γραμμής, ενώ το «όχι» αποτελούσε επιλογή συνέχισης της προσπάθειας για τέλος στη λιτότητα και ρύθμιση του χρέους.

Ωστόσο, δεν ήταν όλες οι αντιδράσεις στο εσωτερικό της κυβέρνησης ενιαίες. Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης περιγράφει ένα υπουργικό συμβούλιο που πάγωσε στο άκουσμα της απόφασης. Η εικόνα αυτή δείχνει ότι ακόμη και στο κυβερνητικό στρατόπεδο υπήρχε αιφνιδιασμός, ανησυχία και επίγνωση του μεγέθους του ρίσκου.

 Οι ουρές στα ATM και το κλείσιμο των τραπεζών

Η πολιτική απόφαση μετατράπηκε πολύ γρήγορα σε οικονομικό σοκ. Ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, αναφέρει ότι είχε προειδοποιήσει πως η ανακοίνωση του δημοψηφίσματος θα οδηγούσε τους πολίτες στα ATM. Αυτό ακριβώς συνέβη.

Το Σάββατο τα ΑΤΜ άρχισαν να αδειάζουν. Την Κυριακή, σύμφωνα με την περιγραφή του, τα διαθέσιμα είχαν πρακτικά εξαντληθεί. Η Δευτέρα έμοιαζε αδύνατο να βρει τις τράπεζες ανοιχτές χωρίς να υπάρξει ανεξέλεγκτη φυγή καταθέσεων.

Η απόφαση για κλείσιμο των τραπεζών και επιβολή capital controls ήταν μία από τις πιο δραματικές στιγμές της κρίσης. Για εκατομμύρια πολίτες, η κρίση έπαψε να είναι αφηρημένη έννοια και μπήκε βίαια στην καθημερινότητά τους: στα όρια ανάληψης, στις συναλλαγές, στις επιχειρήσεις, στους μισθούς, στις εισαγωγές, στα φάρμακα, στην αγωνία για το αύριο.

Ο Φωκίωνας Καραβίας, διευθύνων σύμβουλος της Eurobank, εξηγεί ότι χωρίς capital controls οι τράπεζες θα εξαντλούσαν τα διαθέσιμά τους σε λίγες ώρες. Η κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος, όπως επισημαίνει, θα ισοδυναμούσε με de facto επιστροφή σε εθνικό νόμισμα ή σε κάποιο άλλο μεταβατικό σχήμα.

 

Ο φόβος της ανεξέλεγκτης κατάρρευσης

Ο Γιάννης Στουρνάρας περιγράφει με δραματικό τρόπο το κλίμα εκείνων των ωρών. Η ανησυχία δεν αφορούσε μόνο τα οικονομικά μεγέθη. Υπήρχε φόβος κοινωνικής έκρηξης, εάν οι τράπεζες άνοιγαν χωρίς επαρκή ρευστότητα και οι πολίτες έσπευδαν να αποσύρουν ό,τι είχε απομείνει στους λογαριασμούς τους.

Οι αποφάσεις έπρεπε να ληφθούν μέσα σε ασφυκτικό χρονικό πλαίσιο. Στο Δημόσιο στήθηκε σε ελάχιστες ώρες μηχανισμός για να διαχειριστεί αιτήματα που αφορούσαν κρίσιμες συναλλαγές. Η Σταυρούλα Μηλιάκου, τότε γενική διευθύντρια Προϋπολογισμού και Δημοσιονομικής Πολιτικής, περιγράφει μια κινητοποίηση που έφτασε μέχρι τη δημιουργία προσωρινών θέσεων εργασίας σε κάθε διαθέσιμο χώρο, ακόμη και σε κουζίνες.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνει το μέγεθος της θεσμικής πίεσης. Το κράτος προσπαθούσε να δημιουργήσει μηχανισμούς ελέγχου και έγκρισης μέσα σε λίγες ώρες, την ώρα που το τραπεζικό σύστημα βρισκόταν στο χείλος της παράλυσης.

Η πραγματική απειλή του Grexit

Το επεισόδιο αναδεικνύει ότι το Grexit δεν ήταν απλώς μια θεωρητική απειλή ή ένα εργαλείο πίεσης. Για πολλούς από τους πρωταγωνιστές, είχε γίνει πλέον λειτουργικό σενάριο. Ο Καραβίας αποκαλύπτει ότι σε συσκέψεις με τη Φρανκφούρτη και την ΕΚΤ συζητούνταν ακόμη και το ενδεχόμενο μεταβίβασης θυγατρικών τραπεζών, εάν η Ελλάδα έβγαινε από το ευρώ ως αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος.

Αυτή η λεπτομέρεια δείχνει πόσο προχωρημένες ήταν οι προετοιμασίες για ένα σενάριο που μέχρι τότε πολλοί θεωρούσαν αδιανόητο. Η έξοδος μιας χώρας από την Ευρωζώνη δεν ήταν απλώς πολιτική δήλωση. Θα είχε άμεσες επιπτώσεις σε τράπεζες, επιχειρήσεις, συμβάσεις, καταθέσεις, δάνεια, διεθνείς συναλλαγές και στη συνολική οικονομική λειτουργία της χώρας.

Η κοινωνική πίεση και η πολιτική φθορά

Ο πρώην υπουργός Δημήτρης Μάρδας μεταφέρει μια χαρακτηριστική σκηνή κοινωνικής αποδοκιμασίας. Περιγράφει ένα περιστατικό σε κατάστημα, όπου πολίτες του μετέφεραν την οργή τους για το κλείσιμο των τραπεζών και των επιχειρήσεων. Η εικόνα αυτή δείχνει πόσο γρήγορα η μεγάλη πολιτική σύγκρουση μεταφράστηκε σε καθημερινή αγωνία.

Για τους πολίτες, το δημοψήφισμα δεν ήταν μόνο μια κάλπη. Ήταν η εμπειρία του φόβου μπροστά στο ATM, της αβεβαιότητας για τις αποταμιεύσεις, της αγωνίας για το αν η χώρα θα έμενε στο ευρώ, της σύγχυσης για το τι ακριβώς σήμαινε το «ναι» και το «όχι».

Μια στιγμή που παραμένει ανοιχτή στην Ιστορία

Το δημοψήφισμα του 2015 παραμένει μια από τις πιο φορτισμένες πολιτικές στιγμές της Μεταπολίτευσης. Για τους υποστηρικτές του, ήταν μια πράξη δημοκρατικής αξιοπρέπειας απέναντι σε μια σκληρή ευρωπαϊκή διαπραγμάτευση. Για τους επικριτές του, ήταν μια κίνηση υψηλού ρίσκου που έφερε τη χώρα στο χείλος της εξόδου από το ευρώ.

Η σειρά «Στο Χιλιοστό» επιχειρεί να φωτίσει εκείνες τις ημέρες μέσα από τις φωνές των πρωταγωνιστών. Και αυτό που προκύπτει δεν είναι μια απλή αναδρομή, αλλά μια υπενθύμιση του πόσο εύκολα μια χώρα μπορεί να βρεθεί στο όριο όταν η πολιτική σύγκρουση, η οικονομική ασφυξία και η θεσμική καχυποψία συναντηθούν την ίδια στιγμή.

Το καλοκαίρι του 2015 δεν έκλεισε οριστικά με το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Συνέχισε να βαραίνει την πολιτική ζωή, τις σχέσεις της Ελλάδας με την Ευρώπη και τη συλλογική μνήμη μιας κοινωνίας που είδε, για λίγες ημέρες, το μέλλον της να κρέμεται από μία κλωστή.

• Eurogroup
• Grexit
• Αλέξης Τσίπρας
• Γερούν Ντάισελμπλουμ
• Δημοψήφισμα 2015
• Ζωή Κωνσταντοπούλου
• Στο Χιλιοστό