Έρευνα: Πώς ο τόπος που μεγαλώνεις επηρεάζει την προσωπικότητά σου

Θα ήταν κάποιος διαφορετικός άνθρωπος αν είχε μεγαλώσει κάπου αλλού; Ένας αυξανόμενος όγκος ερευνών προσπαθεί να απαντήσει στο διαχρονικό ερώτημα «φύση εναντίον ανατροφής» και να εξηγήσει τι σημαίνει αυτό για την ανθρώπινη ταυτότητα. Ο πολιτισμός διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται, αισθάνονται και συμπεριφέρονται. Διατροφικές συνήθειες, ηθικές αξίες, αίσθηση του χιούμορ, όνειρα και φιλοδοξίες επηρεάζονται έντονα από το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει κανείς.

Φύση εναντίον ανατροφής

Το DNA κάθε ανθρώπου είναι μοναδικό και η βασική του δομή δεν αλλάζει ανάλογα με τον τόπο διαμονής. Ωστόσο, το γενετικό υλικό από μόνο του δεν καθορίζει πλήρως την προσωπικότητα. Η Ziada Ayorech, ψυχιατρική γενετίστρια στο University of Oslo, επισημαίνει ότι οι εμπειρίες ζωής σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμούς επηρεάζουν ουσιαστικά την οπτική και τη συμπεριφορά ενός ατόμου. Για τη μελέτη της επίδρασης της γενετικής και του περιβάλλοντος, οι επιστήμονες συγκρίνουν συχνά μονοζυγωτικά δίδυμα (με σχεδόν πανομοιότυπο DNA) με διζυγωτικά δίδυμα (που μοιράζονται περίπου το 50% των γονιδίων τους). Αν τα μονοζυγωτικά δίδυμα παρουσιάζουν μεγαλύτερη ομοιότητα σε ένα χαρακτηριστικό, τότε αυτό θεωρείται περισσότερο γενετικά καθορισμένο.

Μια μεγάλη ανάλυση του 2015, βασισμένη σε σχεδόν 50 χρόνια ερευνών για 17.000 χαρακτηριστικά σε 14 εκατομμύρια δίδυμα παγκοσμίως, κατέληξε ότι η γενετική εξηγεί κατά μέσο όρο περίπου το 50% των διαφορών μεταξύ των ανθρώπων. Το υπόλοιπο αποδίδεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες. Ο δείκτης νοημοσύνης (IQ) θεωρείται κατά μέσο όρο πάνω από 50% κληρονομήσιμος, με τη γενετική να παίζει μεγαλύτερο ρόλο στην ενήλικη ζωή σε σχέση με την παιδική ηλικία. Τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας είναι περίπου 40% κληρονομήσιμα, γεγονός που σημαίνει ότι επηρεάζονται σημαντικά και από το περιβάλλον.

Ο συνδυασμός γενετικών προδιαθέσεων και εμπειριών διαμορφώνει σταδιακά και τον εγκέφαλο. Τα νευρωνικά δίκτυα ενισχύονται μέσα από τις εμπειρίες και την κοινωνική αλληλεπίδραση. Σύμφωνα με την Ching-Yu Huang από το National Taiwan University, ο πολιτισμός αποτελεί «απολύτως κρίσιμο μέρος» της διαμόρφωσης της προσωπικότητας. Ακόμη και με το ίδιο DNA, ένα άτομο που μεγαλώνει σε διαφορετική χώρα θα αναπτύξει διαφορετικές γνωστικές και συμπεριφορικές τάσεις.

Διαπολιτισμική ψυχολογία

Ο Vivian Vignoles, διαπολιτισμικός ψυχολόγος στο University of Sussex, τονίζει ότι τα γονίδια χρειάζονται το κατάλληλο περιβάλλον για να εκδηλωθούν. Παρότι για δεκαετίες επικρατούσε η άποψη ότι η ανθρώπινη ψυχολογία είναι καθολική, συγκριτικές έρευνες έδειξαν σημαντικές πολιτισμικές διαφοροποιήσεις. Σε δυτικές κοινωνίες παρατηρείται μεγαλύτερη έμφαση στον ατομικισμό. Οι άνθρωποι τείνουν να ορίζουν τον εαυτό τους μέσω προσωπικών χαρακτηριστικών (π.χ. «είμαι δημιουργικός», «είμαι ευγενικός»). Αντίθετα, σε κοινωνίες όπως η Ιαπωνία, ο αυτοπροσδιορισμός γίνεται συχνότερα μέσω κοινωνικών ρόλων (π.χ. «είμαι γιος», «είμαι μαθητής»).

Μελέτες εγκεφαλικής απεικόνισης δείχνουν επίσης διαφορές στον τρόπο επεξεργασίας της έννοιας του εαυτού. Σε δυτικούς πληθυσμούς ενεργοποιούνται περιοχές που σχετίζονται με την αυτοαναφορά όταν σκέφτονται τον εαυτό τους, ενώ σε κινεζικούς πληθυσμούς οι ίδιες περιοχές ενεργοποιούνται και όταν σκέφτονται στενά μέλη της οικογένειας. Έρευνες σε παιδιά μεταναστευτικού υπόβαθρου δείχνουν ότι, παρότι η υπακοή στους γονείς είναι κοινή σε πολλές κουλτούρες, ο βαθμός και ο τρόπος συμμόρφωσης επηρεάζονται από το πολιτισμικό περιβάλλον. Σε κοινωνίες όπου δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στον σεβασμό και την πειθαρχία, τα παιδιά είναι πιθανότερο να συμμορφώνονται ακόμη και όταν αρχικά διστάζουν.

Μελέτη του 2022 σε 22 χώρες διαπίστωσε ότι χώρες με ισχυρή έμφαση στην αυτοπειθαρχία και την οργάνωση (όπως η Ινδία, η Γερμανία και η Κίνα) εμφάνιζαν υψηλότερα επίπεδα καθήκοντος και δομής στην προσωπικότητα. Αντίθετα, πιο ατομικιστικές και ευέλικτες κοινωνίες (όπως ο Καναδάς, η Αυστραλία και το Ηνωμένο Βασίλειο) εμφάνιζαν υψηλότερα επίπεδα δεκτικότητας σε νέες εμπειρίες και διαπροσωπικής ευγένειας. Επιπλέον, δυτικές κοινωνίες τείνουν να αντιλαμβάνονται τον εαυτό ως σταθερό και αμετάβλητο, ενώ σε πολλές ανατολικοασιατικές κοινωνίες ο εαυτός θεωρείται πιο ευέλικτος και μεταβαλλόμενος.

Η φιλοσοφική διάσταση

Το ερώτημα για το αν ένα άτομο θα ήταν «το ίδιο» σε διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο αγγίζει τη φιλοσοφία της ταυτότητας. Σε έρευνα του 2020 σε αγγλόφωνους φιλοσόφους, το 19% υποστήριξε ότι κάθε άτομο ταυτίζεται με τον συγκεκριμένο βιολογικό οργανισμό που προέκυψε από ένα συγκεκριμένο σπερματοζωάριο και ωάριο — ανεξάρτητα από μνήμες ή ψυχολογικά χαρακτηριστικά. Ο Philip Goff από το Durham University εξηγεί ότι, σύμφωνα με αυτή την άποψη, ακόμη και η απώλεια μνήμης δεν αλλάζει την προσωπική ταυτότητα.

Άλλες θεωρίες, όπως ο κοινωνικός κονστρουκτιβισμός, υποστηρίζουν ότι η ταυτότητα διαμορφώνεται μέσα από κοινωνικές και πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις. Συμπερασματικά, η προσωπικότητα φαίνεται να είναι προϊόν της αλληλεπίδρασης γενετικής και περιβάλλοντος. Αν και δεν υπάρχει οριστική απάντηση στο αν ένα άτομο θα ήταν «το ίδιο» αν μεγάλωνε αλλού, τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι ο τόπος και ο πολιτισμός παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτού που τελικά γίνεται.

Με πληροφορίες από BBC

• έρευνα
• προσωπικότητα