Explainer: Τι θα σήμαινε η αποχώρηση των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ – Πώς επηρεάζεται η Ελλάδα

Η συζήτηση για πιθανή αμερικανική αποχώρηση από το ΝΑΤΟ επέστρεψε δυναμικά μετά τις δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, όταν είπε ότι εξετάζει σοβαρά το ενδεχόμενο. Το ζήτημα επηρεάζει το κέντρο βάρους της δυτικής αποτροπής, από τη στιγμή που οι ΗΠΑ παραμένουν ο βασικός στρατιωτικός, τεχνολογικός και πυρηνικός πυλώνας της Συμμαχίας.

Τι ισχύει θεσμικά για μια αποχώρηση

Η Συνθήκη του ΝΑΤΟ προβλέπει στο Άρθρο 13 ότι ένα κράτος μπορεί να αποχωρήσει ένα έτος μετά την επίσημη γνωστοποίηση της καταγγελίας του. Άρα δεν υπάρχει άμεση έξοδος από τη μια μέρα στην άλλη. Παράλληλα, στις ΗΠΑ ισχύει από το 2023 νόμος που μπλοκάρει μονομερή αποχώρηση χωρίς έγκριση των δύο τρίτων της Γερουσίας και απαγορεύει τη χρήση ομοσπονδιακών κονδυλίων για μια τέτοια κίνηση. Το Reuters σημειώνει όμως ότι, αν ένας πρόεδρος επιχειρούσε να αμφισβητήσει τον νόμο, θα μπορούσε να ανοίξει σοβαρή συνταγματική σύγκρουση.

Αυτό σημαίνει ότι μια αμερικανική αποχώρηση αποτελεί σύνθετη νομική και θεσμική διαδικασία. Σημαίνει επίσης ότι η μεγαλύτερη ζημιά θα μπορούσε να αρχίσει πριν ακόμη ολοκληρωθεί μια τυπική αποχώρηση, από τη στιγμή που θα κλονιζόταν η αξιοπιστία της αμερικανικής δέσμευσης προς τη Συμμαχία.

Γιατί οι ΗΠΑ είναι ο πυρήνας της αποτροπής

Το ΝΑΤΟ παραμένει πυρηνική συμμαχία όσο υπάρχουν πυρηνικά όπλα. Στην επίσημη πολιτική του αναφέρει ότι οι στρατηγικές πυρηνικές δυνάμεις της Συμμαχίας, και ιδιαίτερα οι ΗΠΑ, αποτελούν την ύψιστη εγγύηση της ασφάλειάς της. Αναφέρει επίσης ότι η πυρηνική αποτροπή του ΝΑΤΟ βασίζεται και στα αμερικανικά πυρηνικά όπλα που είναι ανεπτυγμένα στην Ευρώπη.

Με απλά λόγια, αν οι ΗΠΑ φύγουν, το ΝΑΤΟ δεν μένει χωρίς πυρηνική ομπρέλα, επειδή υπάρχουν η Βρετανία και η Γαλλία. Όμως μένει χωρίς τον βασικό πυλώνα αυτής της ομπρέλας. Η αποτροπή γίνεται μικρότερη, πιο αβέβαιη και λιγότερο πειστική στα μάτια της Ρωσίας ή οποιουδήποτε άλλου αντιπάλου.

Το πρόβλημα της διοίκησης 

Το δεύτερο μεγάλο πλήγμα θα αφορούσε τη διοίκηση και τον επιχειρησιακό έλεγχο. Ο SACEUR, ο ανώτατος στρατιωτικός διοικητής του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη, είναι παραδοσιακά Αμερικανός και ταυτόχρονα επικεφαλής της αμερικανικής EUCOM. Σήμερα τη θέση κατέχει ο στρατηγός Alexus G. Grynkewich. Αυτό είναι μία ακόμα απόδειξη του αποτυπώματος που έχουν οι ΗΠΑ στον στρατιωτικό μηχανισμό της Συμμαχίας.

Το τρίτο και ίσως πιο πρακτικό πρόβλημα είναι οι λεγόμενες κρίσιμες δυνατότητες. Η ίδια η επίσημη πυρηνική και αποτρεπτική στρατηγική του ΝΑΤΟ μιλά για αποτροπή που στηρίζεται σε μείγμα πυρηνικών, συμβατικών και αντιπυραυλικών δυνατοτήτων, μαζί με διαστημικές και κυβερνοδυνατότητες. Στην πράξη, μεγάλο μέρος αυτών των δυνατοτήτων περνά από αμερικανικά μέσα, από πληροφορίες και αναγνώριση μέχρι στρατηγικές μεταφορές, ανεφοδιασμό, διοίκηση και προηγμένα συστήματα.

Αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα θα ήταν ποιος αναλαμβάνει το κενό σε δορυφορική εικόνα, έγκαιρη προειδοποίηση, ανεφοδιασμό, μεταφορά δυνάμεων, αντιαεροπορική και αντιπυραυλική ομπρέλα και συνολική επιχειρησιακή διασύνδεση. Αυτά δεν αντικαθίστανται εύκολα και σίγουρα όχι γρήγορα. Η Ευρώπη έχει βελτιωθεί, αλλά δεν έχει ακόμη φτάσει σε επίπεδο πλήρους αυτονόμησης.

Το οικονομικό σκέλος

Εδώ γίνεται συχνά το μεγαλύτερο μπέρδεμα. Άλλο ο κοινός προϋπολογισμός του ΝΑΤΟ και άλλο οι συνολικές αμυντικές δαπάνες των κρατών μελών. Το ίδιο το ΝΑΤΟ αναφέρει ότι τα κοινά του κονδύλια είναι γύρω στα 4,6 δισ. ευρώ για το 2025 και έως 5,3 δισ. ευρώ για το 2026. Για το 2025, ο πολιτικός προϋπολογισμός ήταν 483,3 εκατ. ευρώ και ο στρατιωτικός 2,37 δισ. ευρώ. Για το 2026, ο πολιτικός προϋπολογισμός είναι 528,2 εκατ. ευρώ.

Οι ΗΠΑ δεν χρηματοδοτούν μόνες τους αυτόν τον κοινό λογαριασμό. Το ΝΑΤΟ εξηγεί ότι η κατανομή γίνεται με φόρμουλα βάσει ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος. Στον επίσημο πίνακα, το αμερικανικό μερίδιο είναι 15,8813% έως το τέλος του 2025 και 14,9039% για την περίοδο 2026 με 2027. Άρα το άμεσο κενό στο κοινό ταμείο θα ήταν σημαντικό, αλλά δεν θα ήταν το στοιχείο που θα γονάτιζε τη Συμμαχία.

Το πραγματικό οικονομικό βάρος βρίσκεται αλλού. Στην έκθεση αμυντικών δαπανών του ΝΑΤΟ, οι ΗΠΑ εμφανίζονται με εκτιμώμενη αμυντική δαπάνη 980 δισ. δολάρια για το 2025, ενώ η Ευρώπη και ο Καναδάς μαζί εμφανίζονται στα περίπου 608 δισ. δολάρια. Το συνολικό άθροισμα της Συμμαχίας φτάνει περίπου τα 1,588 τρισ. δολάρια. Αυτό σημαίνει ότι οι ΗΠΑ αντιστοιχούν σε περίπου 62% του συνόλου. Το πρόβλημα δεν θα ήταν να καλυφθούν λίγες εκατοντάδες εκατομμύρια στον κοινό προϋπολογισμό. Θα ήταν να καλυφθεί στρατιωτική ισχύς και παραγωγική ικανότητα που μετριέται σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω του Readiness 2030 και του SAFE, μιλά για δυνατότητα κινητοποίησης άνω των 800 δισ. ευρώ αμυντικών δαπανών στην ΕΕ. Αυτό δείχνει ότι οι Βρυξέλλες προετοιμάζονται για πολύ μεγαλύτερο οικονομικό βάρος. Δείχνει και κάτι ακόμα. Ότι η Ευρώπη καταλαβαίνει πως δεν αρκεί πολιτική βούληση.

Τι θα σήμαινε για την Ευρώπη

Σε πολιτικό επίπεδο, μια αμερικανική έξοδος θα ανάγκαζε τους Ευρωπαίους να μετατρέψουν το σύνθημα περί στρατηγικής αυτονομίας σε επείγον πρόγραμμα επιβίωσης. Το ΝΑΤΟ έχει ήδη περάσει στη νέα δέσμευση του 5% του ΑΕΠ έως το 2035, εκ των οποίων το 3,5% αφορά βασικές αμυντικές ανάγκες και έως 1,5% δαπάνες σχετικές με ασφάλεια και ανθεκτικότητα. Αυτό από μόνο του δείχνει ότι οι σύμμαχοι αναγνωρίζουν την ανάγκη μεγάλης επιτάχυνσης.

Αν όμως οι ΗΠΑ έφευγαν, η Ευρώπη δεν θα είχε την πολυτέλεια μιας αργής μετάβασης. Θα έπρεπε να αυξήσει άμεσα παραγγελίες, αποθέματα, βιομηχανική παραγωγή, μεταφορικές δυνατότητες και κοινή διοίκηση. Θα έμπαινε, με απλά λόγια, σε φάση βίαιης στρατηγικής ενηλικίωσης.

Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Για την Ελλάδα, το βασικό αποτέλεσμα θα ήταν περισσότερη αβεβαιότητα σε μια περίοδο που η Ανατολική Μεσόγειος παραμένει ζώνη υψηλής πίεσης. Η αμερικανική παρουσία δεν λειτουργεί μόνο ως στρατιωτικός συντελεστής ισχύος. Λειτουργεί και ως πολιτικός παράγοντας συνολικής αποτροπής μέσα στο ευρωατλαντικό σύστημα ασφαλείας. Αν αυτή η σταθερά αμφισβητηθεί, η Αθήνα θα χρειαστεί ακόμη μεγαλύτερη έμφαση σε εθνική αποτροπή, διμερείς συμμαχίες, ευρωπαϊκά αμυντικά σχήματα και ανθεκτικότητα εφοδιασμού. Η εκτίμηση αυτή προκύπτει ως άμεση συνέπεια του βάρους που έχουν σήμερα οι ΗΠΑ στην πυρηνική αποτροπή, στη διοίκηση και στις συνολικές αμυντικές δαπάνες του ΝΑΤΟ.

• NATO
• Ευρωπαϊκή Ένωση
• Ντόναλντ Τραμπ