Foreign Affairs: Η νέα αμερικανική ολιγαρχία και το μάθημα από τη Ρωσία του Πούτιν

Η δεύτερη ορκωμοσία του Ντόναλντ Τραμπ δεν ξεχώρισε μόνο για την παρουσία κυβερνητικών αξιωματούχων, νομοθετών και υποψηφίων για το υπουργικό συμβούλιο. Ξεχώρισε και για την κεντρική θέση που κατέλαβαν ορισμένοι από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες της Αμερικής.

Ο Μαρκ Ζούκερμπεργκ της Meta, ο Τζεφ Μπέζος της Amazon, ο Σούνταρ Πιτσάι της Google και ο Έλον Μασκ της Tesla και της SpaceX κάθονταν μία σειρά πίσω από τα παιδιά του Τραμπ και μπροστά από αρκετούς υποψήφιους υπουργούς του.

Σύμφωνα με ανάλυση του Foreign Affairs, η εικόνα αυτή ερμηνεύθηκε από πολλούς ως ένδειξη μιας νέας συμφωνίας ανάμεσα στον πρόεδρο των ΗΠΑ και τις επιχειρηματικές ελίτ της χώρας. Μια συμφωνία που, όπως επισημαίνεται, μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνη όχι μόνο για τη δημοκρατία, αλλά και για τους ίδιους τους επιχειρηματίες που την επιδιώκουν.

Ύδρα: Αυτός είναι ο ολιγάρχης από το Καζακστάν που επέβαινε στη θαλαμηγό

Το περιοδικό σημειώνει ότι η σκηνή της ορκωμοσίας θύμισε σε αρκετούς παρατηρητές την εδραίωση μιας νέας ολιγαρχίας στις Ηνωμένες Πολιτείες, φέρνοντας τη χώρα πιο κοντά σε συστήματα όπου οι συμμαχίες μεταξύ πολιτικής εξουσίας και μεγάλου πλούτου είναι συνηθισμένες.

Ο όρος «ολιγάρχης» συνδέεται κυρίως με τη μετασοβιετική Ρωσία. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές του 1990, κρατικά περιουσιακά στοιχεία πέρασαν στα χέρια πολιτικά διασυνδεδεμένων επιχειρηματιών, οι οποίοι απέκτησαν τεράστιες περιουσίες σε τομείς όπως το πετρέλαιο, οι τράπεζες και τα μέσα ενημέρωσης.

Πρόσωπα όπως ο Ρομάν Αμπράμοβιτς, ο Μπόρις Μπερεζόφσκι και ο Μιχαήλ Χοντορκόφσκι απέκτησαν τεράστια επιρροή στη ρωσική οικονομία και στην πολιτική ζωή της χώρας, ιδιαίτερα την περίοδο της προεδρίας του Μπόρις Γέλτσιν.

Ωστόσο, όπως υπενθυμίζει το Foreign Affairs, η σχέση αυτή αποδείχθηκε ασταθής. Όταν ο Βλαντίμιρ Πούτιν ανέλαβε την προεδρία το 2000, επιδίωξε να περιορίσει την ανεξάρτητη ισχύ των ολιγαρχών και να επαναφέρει τον έλεγχο του κράτους πάνω στην οικονομική ελίτ.

Κατά την πρώτη του θητεία, ο Πούτιν έθεσε στο στόχαστρο ισχυρούς επιχειρηματίες, με έρευνες, κατασχέσεις περιουσιακών στοιχείων και διώξεις. Η φυλάκιση του Μιχαήλ Χοντορκόφσκι το 2003 θεωρήθηκε από πολλούς ως κήρυξη πολέμου κατά των Ρώσων ολιγαρχών.

Το μήνυμα ήταν σαφές: οι επιχειρηματίες μπορούσαν να διατηρήσουν τον πλούτο τους μόνο εφόσον παρέμεναν πλήρως εξαρτημένοι από τη βούληση του Κρεμλίνου. Όπως αναφέρεται στην ανάλυση, στη Ρωσία οι επιχειρήσεις απομακρύνθηκαν από την πολιτική, αλλά η πολιτική μπήκε αποφασιστικά στις επιχειρήσεις.

Τι σημαίνει το «86» και γιατί φοβίζει τον Τραμπ

Ανάλογα παραδείγματα καταγράφονται και σε άλλες χώρες με αυταρχικά χαρακτηριστικά. Στην Τουρκία, η κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επέβαλε μεγάλα πρόστιμα σε μέσα ενημέρωσης που ασκούσαν κριτική, ενώ μετά το πραξικόπημα του 2016 κατασχέθηκαν περιουσιακά στοιχεία εκατοντάδων εταιρειών.

Στη Σαουδική Αραβία, το 2017, επιχειρηματίες και πρίγκιπες κρατήθηκαν στο Ritz-Carlton του Ριάντ, σε μια επιχείρηση που παρουσιάστηκε ως εκστρατεία κατά της διαφθοράς, αλλά ερμηνεύθηκε ευρέως ως κίνηση εδραίωσης εξουσίας.

Το Foreign Affairs επισημαίνει ότι αυτά τα παραδείγματα λειτουργούν ως προειδοποίηση για τις οικονομικές ελίτ που επιδιώκουν στενή σχέση με αυταρχικούς ή αυταρχίζοντες ηγέτες. Η προσέγγιση μπορεί να προσφέρει βραχυπρόθεσμα οφέλη, αλλά μακροπρόθεσμα μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση, εκβιασμό ή πολιτική έκθεση.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι Ρωσία ή Τουρκία, ωστόσο η ανάλυση υποστηρίζει ότι εμφανίζουν σημάδια δημοκρατικής υποχώρησης, όπως η βαθιά πόλωση, η ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας και οι πιέσεις στην ελευθερία του λόγου.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο λεγόμενο lawfare, δηλαδή στη χρήση της δικαιοσύνης ως πολιτικού όπλου. Ο Τραμπ έχει επιτεθεί σε πολιτικούς αντιπάλους, μέσα ενημέρωσης και επιχειρηματίες που τον επικρίνουν, ενώ έχει αποκαλέσει τα μέσα ενημέρωσης «εχθρούς του λαού».

Κατά την έναρξη της δεύτερης θητείας του, αρκετοί επιχειρηματίες της Silicon Valley φάνηκαν να επιδιώκουν προσέγγιση με τον Τραμπ. Ο Έλον Μασκ υπήρξε μεγάλος χρηματοδότης της εκστρατείας του, ενώ άλλοι τεχνολογικοί κολοσσοί άλλαξαν στάση απέναντί του.

Σύμφωνα με την ανάλυση, κινήσεις όπως αλλαγές σε πολιτικές περιεχομένου ή δημοσιογραφικές αποφάσεις μπορούν να ερμηνευθούν ως προσπάθεια προσαρμογής στο νέο πολιτικό περιβάλλον. Όμως η στενή σχέση με την εξουσία δεν εγγυάται ασφάλεια.

Το βασικό δίδαγμα από τη Ρωσία, σύμφωνα με το Foreign Affairs, είναι ότι η συμμαχία με έναν ισχυρό ηγέτη μπορεί να φαίνεται προσωρινά επωφελής, αλλά όταν το κράτος δικαίου υποχωρεί, κανείς δεν είναι πραγματικά ασφαλής — ούτε οι ίδιοι οι ολιγάρχες.

Η ανάλυση καταλήγει ότι οι οικονομικές ελίτ μπορούν να παίξουν κρίσιμο ρόλο είτε στη στήριξη των δημοκρατικών θεσμών είτε στην αποδυνάμωσή τους. Όταν η εξουσία ενός προσώπου αντικαθιστά τους θεσμούς, αυξάνεται η αβεβαιότητα, μειώνονται οι επενδύσεις και διαταράσσονται οι οικονομικές ισορροπίες.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ιδεολογικό αλλά θεσμικό. Η προστασία της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου αφορά όλους — ακόμη και εκείνους που πιστεύουν ότι ο πλούτος και τα δίκτυά τους μπορούν να τους προστατεύσουν από τις συνέπειες μιας αυταρχικής στροφής.

• Foreign Affairs
• Έλον Μασκ
• Ντόναλντ Τραμπ
• ολιγαρχία
• Ρωσία