Η 3.000 ετών ιστορία πίσω από το σύμβολο που ενώνει τον κόσμο -και με ελληνικές ρίζες

Το 2010, η Paola Antonelli, ανώτερη επιμελήτρια αρχιτεκτονικής και σχεδίου στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), έκανε μια τολμηρή επιλογή. «Ήθελα να φτιάξω μια έκθεση αντικειμένων που να δείχνει ότι ο καθένας μπορεί να έχει μια έκθεση μουσείου μέσα στο συρτάρι του. Περιλαμβάνει τα Post-it, τα M&Ms, τον συνδετήρα, τα OXO Good Grips [δημοφιλής σειρά εργαλείων κουζίνας], αντικείμενα τόσο ενσωματωμένα στη ζωή μας που δεν τα προσέχουμε πια», λέει.

«Μέρος αυτού που κάνει ένα μουσείο, ειδικά όταν απομονώνεις αυτά τα αντικείμενα, είναι να δημιουργεί απόσταση και δραματικότητα και να αφήνει τους ανθρώπους να τα κοιτάξουν με διαφορετικά μάτια», προσθέτει η Antonelli. «Ξαφνικά, εντυπωσιάζεσαι από την ιστορία πίσω τους. Συνειδητοποιείς ότι πρόκειται για ένα ολόκληρο σύμπαν». Όταν ολοκλήρωσε την έκθεση, η απόφαση να συμπεριληφθεί το @ στη μόνιμη συλλογή του MoMA φάνηκε προφανής.

Σταματήστε για μια στιγμή και κοιτάξτε πάνω στο πληκτρολόγιό σας. Αν παραμερίσετε τα σύμβολα νομισμάτων, ίσως κανένας χαρακτήρας δεν φέρει τόσο πολιτιστικό βάρος όσο το @. Είναι η «ύδρευση» του διαδικτύου. Συνδέει το email σας. Τονίζει το username σας μέσα σε έναν τοίχο κειμένου. Πιθανότατα το χρησιμοποιήσατε σήμερα.

Αλλά &, #, %, *, όλα αυτά είναι χρήσιμα και πανταχού παρόντα σύμβολα. Πώς απέκτησε το @ τη δύναμή του; Φαίνεται σύγχρονο φαινόμενο, αλλά κρυμμένη στις καμπύλες αυτού του διακοσμημένου μικρού «α» υπάρχει μια ιστορία χιλιάδων ετών, που γεφυρώνει εθνικά, πολιτιστικά και γλωσσικά όρια, καθώς περιπλανιέται στις σελίδες της ανθρώπινης ιστορίας.

«Είναι συντομογραφία», λέει ο Keith Houston, συγγραφέας του βιβλίου Shady Characters: The Secret History of Punctuation. Το μόνο ερώτημα είναι τι σήμαινε αρχικά. Κάτι είναι σαφές: υπάρχει σύνδεση με την κεραμική.

Οι αρχαίοι Έλληνες αγαπούσαν ένα είδος πήλινου αγγείου, τον αμφορέα. Τον έχετε δει – ψηλό, κομψό, με δύο λαβές και μακρύ λαιμό. Οι αμφορείς χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση κρασιού, σιτηρών, ελαιόλαδου και άλλων, μια πρακτική που συνεχίστηκε στη Μεσόγειο και πέρα από αυτή για αιώνες. Με τον καιρό, ο αμφορέας έγινε μονάδα μέτρησης.

«Οι έμποροι έπρεπε συχνά να επικοινωνούν ότι “θα σας πουλήσω έναν συγκεκριμένο αριθμό αμφορέων κάποιου προϊόντος σε μια συγκεκριμένη τιμή”», λέει ο Houston. Σταδιακά, οι άνθρωποι άρχισαν να ζωγραφίζουν ένα «α» με μια μακριά ουρά που το τύλιγε και παραλείποντας τα υπόλοιπα γράμματα.

Στις 4 Μαΐου 1536, ένας έμπορος, ο Francesco Lapi, έγραψε μια επιστολή από τη Σεβίλλη προς τη Ρώμη, όπου ανέφερε ότι ένας αμφορέας με κρασί κόστιζε περίπου 70–80 δουκάτα, χρησιμοποιώντας το @ για τον αμφορέα. Αυτή είναι η πρώτη γνωστή χρήση του @ με σύγχρονη έννοια, αν και το παλαιότερο σύμβολο εμφανίζεται σε ένα βουλγαρικό χειρόγραφο του 1375, όπου απλώς ήταν μια διακοσμητική λεπτομέρεια στο πρώτο γράμμα της λέξης «amen».

Μετά από αιώνες, η χρήση του αμφορέα έπεσε σε αχρηστία, αλλά το @ έμεινε, καθώς λογιστές και αρχειοθέτες το χρησιμοποιούσαν για να σημειώνουν τις τιμές πώλησης.

«Η ρίζα του βρίσκεται στις γραφομηχανές, που εξαπλώθηκαν κυρίως στις ΗΠΑ τον 19ο αιώνα», λέει ο Gerry Leonidas, καθηγητής τυπογραφίας στο Πανεπιστήμιο Reading του Ηνωμένου Βασιλείου. Μέρος αυτής της εξάπλωσης οφείλεται στην έκρηξη των ταχυδρομικών καταλόγων στις ΗΠΑ, που δημιούργησε τεράστιες διοικητικές ανάγκες και έναν ολόκληρο κλάδο επαγγελματιών πληκτρογράφων.

Όταν οι υπολογιστές απέκτησαν πληκτρολόγια, το @ ήρθε μαζί τους. Αν δεν ήσασταν λογιστής, όμως, δεν ήταν ιδιαίτερα χρήσιμο. Αυτό άλλαξε χάρη στον Ray Tomlinson, επιστήμονα υπολογιστών που εργαζόταν στο Arpanet, το αμερικανικό κυβερνητικό πρότζεκτ που έθεσε τις βάσεις του διαδικτύου. Είχε την ιδέα ότι οι άνθρωποι θα ήθελαν να στέλνουν μηνύματα μεταξύ τους. Χρειαζόταν έναν τρόπο να δείξει πού κάθε χρήστης βρισκόταν στο δίκτυο. Κοιτάζοντας το πληκτρολόγιο, βρήκε το @. Το τράβηξε από τον κόσμο της επιχειρηματικής ορολογίας και το έβαλε στη μέση της διεύθυνσης email. Το 1971, έστειλε το πρώτο email.

Καθώς το διαδίκτυο εξαπλώθηκε παγκοσμίως, το @ το ακολούθησε. Αλλά μαζί με την εξάπλωσή του, απέκτησε νέα ονόματα.

Σήμερα, οι Ιταλοί το λένε «chiocciola» (σαλιγκάρι), στα εβραϊκά «strudel», στα τσέχικα «zavináč» (είδος ρέγγας σε κύλινδρο), στα ρωσικά «sobaka» (σκύλος) και στα ολλανδικά «apenstaartje» (ουρά μαϊμού). Στα αγγλικά απλώς λέγεται «at», ή «commercial at» λόγω της επιχειρηματικής του χρήσης, ενώ στα ελληνικά «παπάκι».

Σήμερα, σε Ισπανία και Πορτογαλία λέγεται «arroba», σχετικό με τον αμφορέα και μονάδα μέτρησης. Στα ισπανικά χρησιμοποιείται και ως ουδέτερο φύλο σε λέξεις, π.χ. «amig@s».

«Το ενδιαφέρον με το “at” είναι η χρήση του μετά το σύμβολο», λέει ο Λεωνίδας. «Σε αντίθεση με το όνομα και το επώνυμο που χωρίζονται με κενό, το @ αναγκάζει τη δημιουργία ενός ενιαίου username, κάτι μοναδικού. Αναγκάζει να σκεφτούμε πώς παρουσιάζουμε την ταυτότητά μας».

Έρευνες δείχνουν ότι η επιλογή username είναι συναισθηματικά φορτισμένη. Αντικατοπτρίζει την προσωπικότητα και τη διαδικτυακή μας ταυτότητα, ξεχωριστή από την πραγματική. Το @ είναι αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της ταυτότητας.

Η έκθεση του MoMA Pirouette: Turning Points in Design προσφέρει μια εναλλακτική ματιά για να εκτιμήσουμε το @, χιλιάδες χρόνια μετά τις ρίζες του στην αρχαία ελληνική κεραμική.

«Έχουμε μάθει πώς φτιάχνονται ταινίες ή μουσική, αλλά όχι πώς να βλέπουμε αντικείμενα», λέει η Antonelli. «Το @ μου χάρισε τη χαρά και την περηφάνια να ανακαλύψω πόσα κρύβει αυτό το μικρό “ομφαλάκι”».

Το @ εκτίθεται στην έκθεση Pirouette: Turning Points in Design στο MoMA της Νέας Υόρκης μέχρι τις 15 Νοεμβρίου 2025.

Πηγή: bbc

• ιστορία
• παπάκι
• σύμβολο