Η αληθινή ιστορία του «Γιάννη του Φονιά» – Το έγκλημα στην Ηλεία που ενέπνευσε τον Νίκο Γκάτσο

Η πρόσφατη αντιπαράθεση που προκάλεσε η απόφαση του γιου του Μάνου Χατζιδάκι να μην επιτρέψει στον Μανώλη Μητσιά να ερμηνεύσει τον «Γιάννη τον Φονιά» στις συναυλίες του  ξανά στο προσκήνιο ένα από τα σημαντικότερα τραγούδια της ελληνικής δισκογραφίας, αλλά και τη δραματική ιστορία που εδώ και δεκαετίες συνοδεύει τη δημιουργία του. Ένα τραγούδι που μέσα σε λίγα μόλις λεπτά αφηγείται μια ολόκληρη “αρχαία” τραγωδία, χωρίς ποτέ ο Νίκος Γκάτσος να αποκαλύψει αν βασίστηκε σε πραγματικά γεγονότα ή αν συνέθεσε έναν ποιητιό μύθο από ιστορίες της ελληνικής επαρχίας.

Το αριστούργημα που γεννήθηκε στην «Αθανασία»

Ας το πάρουμε από την αρχή! Ο «Γιάννης ο Φονιάς» κυκλοφόρησε το 1976 στον ιστορικό δίσκο «Αθανασία», σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι και στίχους Νίκου Γκάτσου, με βασικούς ερμηνευτές τον Μανώλη Μητσιά και τη Δήμητρα Γαλάνη.

Η «Αθανασία» αποτέλεσε το τελευταίο μέρος της μεγάλης τριλογίας Χατζιδάκι – Γκάτσου. Είχαν προηγηθεί η «Επιστροφή» (1970), με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τη Δήμητρα Γαλάνη, και «Της Γης το Χρυσάφι» (1971), με τον Μανώλη Μητσιά και τη Δήμητρα Γαλάνη. Στους δύο πρώτους δίσκους ο Χατζιδάκις βρισκόταν στο εξωτερικό λόγω της δικτατορίας και επέβλεπε τις ηχογραφήσεις από απόσταση, ενώ στην «Αθανασία» είχε πλέον επιστρέψει στην Ελλάδα και είχε τον πλήρη καλλιτεχνικό έλεγχο. Αρχικός σχεδιασμός ήταν να ερμηνεύσει ολόκληρο τον κύκλο τραγουδιών ο Μανώλης Μητσιάς. Λίγο πριν ολοκληρωθούν οι ηχογραφήσεις αποφασίστηκε να συμμετάσχει και η Δήμητρα Γαλάνη, στο πλαίσιο της συνεργασίας που ετοίμαζαν εκείνη την περίοδο. Η απόφαση ελήφθη τόσο αργά ώστε οι ορχήστρες είχαν ήδη ηχογραφηθεί στις τονικότητες του Μητσιά, με αποτέλεσμα η Γαλάνη να τραγουδήσει πάνω στις χαμηλές κλίμακες που είχαν ήδη καταγραφεί.

Ανάμεσα στα διαχρονικά τραγούδια του δίσκου, όπως η «Αθανασία», η «Μπαλάντα του Ούρη», το «Τσάμικο» και το «Ένα σπίρτο στο τραπέζι», ξεχωρίζει ο «Γιάννης ο Φονιάς», ένα λιτό χασάπικο που πολλοί θεωρούν κορυφαία στιγμή της ελληνικής στιχουργίας.

Ακούστε το τραγούδι

Η ιστορία του φονικού μέσα σε ένα τραγούδι

Ο Νίκος Γκάτσος μέσα από τους στίχους του αφηγείται μια ολόκληρη ανθρώπινη τραγωδία με ελάχιστες μόνο εικόνες. Ένα σπίτι, μια σάλα, λίγοι συγγενείς, ένας άνθρωπος που επιστρέφει ύστερα από ένα φονικό και μια σιωπή που λέει περισσότερα από οποιαδήποτε λέξη. Οι στίχοι: «Του βγάλαμε γλυκό, του βγάλαμε και μέντα, μα για το φονικό δεν είπαμε κουβέντα…» συμπυκνώνουν μια ολόκληρη κοινωνία που επιλέγει να σωπάσει.

Ο Μάνος Ελευθερίου, στο βιβλίο του «Είναι αρρώστια τα τραγούδια», χαρακτηρίζει το τραγούδι κορυφαίο δραματουργικό επίτευγμα του Γκάτσου. Όπως σημειώνει, όλη η δράση εξελίσσεται μέσα στη σάλα του σπιτιού, όπου ο σιωπηλός φονιάς βρίσκεται απέναντι στους επίσης σιωπηλούς συγγενείς και στο βουβό Φροσί. Κατά τον Ελευθερίου, πρόκειται ουσιαστικά για ένα θεατρικό μονόπρακτο, γραμμένο με τη δύναμη μιας αρχαίας τραγωδίας.

Η πρώτη εκδοχή: Ο Γιάννης δεν ήταν ποτέ ο φονιάς

Η πρώτη ιστορία που συνδέθηκε με το τραγούδι προέρχεται από τον συγγραφέα Γιώργο Μέγκουλη, ο οποίος υποστήριζε ότι την είχε ακούσει από τον ίδιο τον Νίκο Γκάτσο. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, ο πραγματικός δολοφόνος ήταν ο αδελφός του Γιάννη, πατέρας τεσσάρων παιδιών. Ο Γιάννης, που ήταν αρραβωνιασμένος με τη Φροσί, αποφάσισε να αναλάβει ο ίδιος την ευθύνη του εγκλήματος ώστε να μη διαλυθεί η οικογένεια του αδελφού του και να μη μεγαλώσουν ορφανά τα ανίψια του.

Έτσι ερμηνεύεται και η συγκλονιστική σκηνή του τέλους, όταν μόνο η Φροσί τον αποχαιρετά βουβά, γνωρίζοντας την αλήθεια που κανείς άλλος δεν τολμά να πει.

Η δεύτερη εκδοχή: Το πραγματικό έγκλημα που συγκλόνισε την Ηλεία

Η δεύτερη και επικρατέστερη εκδοχή συνδέεται με ένα πραγματικό έγκλημα που σημειώθηκε τον Αύγουστο του 1960 στο χωριό Πόθος Ηλείας. Την ιστορία είχε αφηγηθεί στον Γκάτσο ο ραδιοφωνικός παραγωγός Γιώργος Μητρόπουλος, ο οποίος καταγόταν από το χωριό και διατηρούσε στενή φιλία με τον ποιητή.

Πρωταγωνιστής ήταν ο Θόδωρος, γεωργός και λαουτιέρης, πατέρας επτά παιδιών. Ο καλύτερός του φίλος, ο Κώστας, έπαιζε βιολί και μαζί γύριζαν τα πανηγύρια της περιοχής. Η φιλία τους όμως κατέληξε σε τραγωδία.

Ο Κώστας και η σύζυγος του Θόδωρου, η Δήμητρα, ερωτεύτηκαν κρυφά. Ένα βράδυ, μετά από γλέντι, ο Θόδωρος βρήκε μέσα στο βιολί του φίλου του δεκάδες ερωτικές επιστολές γραμμένες από τη γυναίκα του. Την ξύπνησε και, μπροστά στα δύο μεγαλύτερα παιδιά τους, τη μαχαίρωσε επτά φορές. Αμέσως μετά παραδόθηκε στην Αστυνομία δηλώνοντας πως δεν μετάνιωνε για την πράξη του, παρά μόνο επειδή δεν είχε προλάβει να σκοτώσει και τον εραστή της.

Η δίκη, η αθώωση και η τραγική κατάληξη

Η υπόθεση συγκλόνισε την τοπική κοινωνία, όμως η εξέλιξη της δίκης αποτύπωσε το κλίμα της εποχής. Σχεδόν ολόκληρο το χωριό στάθηκε στο πλευρό του κατηγορουμένου, υποστηρίζοντας ότι υπερασπίστηκε την τιμή του. Το δικαστήριο τον αθώωσε, κρίνοντας ότι είχε ενεργήσει εν βρασμώ ψυχής.

Όταν επέστρεψε στο χωριό, οι συγγενείς τον υποδέχθηκαν στη σάλα του πατρικού σπιτιού, χωρίς κανείς να αναφερθεί στο έγκλημα. Δύο χρόνια αργότερα, όμως, γράφτηκε ο πιο τραγικός επίλογος. Η μοναχοκόρη του, που είχε γίνει μάρτυρας της δολοφονίας της μητέρας της, δεν άντεξε το βάρος όσων είχε ζήσει και αυτοκτόνησε σε ηλικία μόλις 18 ετών.

Ακριβώς αυτή η λεπτομέρεια είναι που κάνει πολλούς να πιστεύουν ότι το «Φροσί» του τραγουδιού δεν είναι φανταστικό πρόσωπο, αλλά η νεαρή κόρη της πραγματικής ιστορίας. Μια σιωπηλή παρουσία που φιλά «τα χέρια τα κρυφά» και αποχωρεί από τη σάλα, αφήνοντας πίσω της έναν κόσμο που έχει ήδη καταρρεύσει.

• γυναικοκτονία
• δολοφονία
• Ηλεία
• Μάνος Χατζιδάκις
• Μανώλης Μητσιάς
• Νίκος Γκάτσος
• Ο Γιάννης ο Φονιάς