Η δολοφόνος με τα τηγανόψωμα – Η υπόθεση της Μαρίας Σαμπανιώτη

Το 1992 η Μαρία Σαμπανιώτη έγινε γνωστή σε όλη την Ελλάδα ως «η δολοφόνος με τα τηγανόψωμα». Η 56χρονη τότε γυναίκα δηλητηρίασε με το παρασιτοκτόνο παραθείο επτά γείτονές της στο Περιστέρι, προσφέροντάς τους ένα φαινομενικά αθώο σπιτικό κέρασμα ζύμης. Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό – τρεις άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και οι υπόλοιποι τέσσερις υπέστησαν βαριά τροφική δηλητηρίαση, γλιτώνοντας στο παρά πέντε τον θάνατο. Το κίνητρο πίσω από το φρικτό έγκλημα ήταν η εκδίκηση: οι δύο οικογένειες θυμάτων είχαν αντιταχθεί στους γάμους που οραματιζόταν η Σαμπανιώτη για τις κόρες της με τους γιους των οικογενειών εκείνων. Η προσωπική αυτή πικρία κλιμακώθηκε σε ένα από τα πιο συγκλονιστικά εγκλήματα της δεκαετίας του ’90, που προκάλεσε σοκ στην ελληνική κοινωνία.

Τα δηλητηριασμένα τηγανόψωμα

Η υπόθεση εκτυλίχθηκε στις 18 Ιανουαρίου 1992, όταν η Μαρία Σαμπανιώτη – νοικοκυρά που ζούσε με τις δύο κόρες της στο Περιστέρι – αποφάσισε να μοιράσει ζύμη ως δώρο σε δύο γειτονικές οικογένειες. Δεν ήταν κάτι ασυνήθιστο· και στο παρελθόν η Σαμπανιώτη συνήθιζε να δίνει από τη ζύμη που έφτιαχνε στους γείτονές της. Εκείνο το μεσημέρι όμως, η ζύμη ήταν θανάσιμη: περιείχε μεγάλες ποσότητες παραθείου, ενός ισχυρού φυτοφαρμάκου

Στη μία οικογένεια, της Ελένης Μουστοπούλου, η ζύμη χρησιμοποιήθηκε για την παρασκευή δώδεκα τηγανόψωμων – αφράτων τηγανητών ψωμιών που σερβίρονται ως λιχουδιά. Από αυτά έφαγαν η ίδια η Ελένη, ο σύζυγός της Θόδωρος, ο 33χρονος γιος τους Κώστας, καθώς και δύο φίλοι του γιου τους που βρίσκονταν στο σπίτι. Η δεύτερη γειτόνισσα, η 46χρονη Ειρήνη Κληματσά, έφτιαξε με τη μοιρασμένη ζύμη ένα καρβέλι ψωμί, το οποίο έφαγαν εκείνη και ο 24χρονος γιος της Αντώνης. .

Λίγες ώρες αργότερα το κακό δεν άργησε να φανεί. Γύρω στις 4 το απόγευμα, όσοι είχαν καταναλώσει τα τηγανόψωμα και το ψωμί άρχισαν να εκδηλώνουν σοβαρά συμπτώματα – παράλυση άκρων, λιποθυμίες και κώμα. Μέσα στην ίδια μέρα, συνολικά επτά άτομα από την ίδια γειτονιά μεταφέρθηκαν εσπευσμένα στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Πειραιά και στο νοσοκομείο «Μεταξά» σε κρίσιμη κατάσταση, λόγω βαρύτατης τροφικής δηλητηρίασης Οι γιατροί τους εισήγαγαν στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας και έδωσαν μάχη να τους κρατήσουν στη ζωή. Παρά τις προσπάθειες, ένας-ένας οι ασθενείς υπέκυψαν: πρώτος πέθανε ο 60χρονος Θόδωρος Μουστόπουλος, και τους επόμενους μήνες ακολούθησαν η Ειρήνη Κληματσά (τον Μάιο του 1992) και ο γιος της Αντώνης (τον Ιούνιο του 1992). Οι υπόλοιποι τέσσερις δηλητηριασμένοι – ανάμεσά τους ο Κώστας Μουστόπουλος, η μητέρα του Ελένη και οι δύο φιλοξενούμενοι φίλοι του από το Καζακστάν – τελικά κατάφεραν να επιβιώσουν μετά από παρατεταμένη νοσηλεία, φέροντας όμως σοβαρές βλάβες από το δηλητήριο.

Η εκδίκηση για τους αρραβώνες που δεν έγιναν

Το γιατί έφτασε μια φαινομενικά φιλήσυχη νοικοκυρά σε μια τόσο ακραία εγκληματική πράξη αποκαλύφθηκε σύντομα και σόκαρε ακόμα περισσότερο την κοινή γνώμη. Η Μαρία Σαμπανιώτη είχε κίνητρο την εκδίκηση για μια χαλασμένη «προξενιά». Η 56χρονη διακαώς επιθυμούσε να αποκαταστήσει τις δύο κόρες της – με άλλα λόγια, να τις παντρέψει. Είχε βάλει στο μάτι συγκεκριμένους γαμπρούς: τον Κώστα Μουστόπουλο και τον Αντώνη Κληματσά, δηλαδή τους νεαρούς άνδρες των γειτονικών οικογενειών. Όμως οι οικογένειες του Κώστα και του Αντώνη δεν ενέκριναν αυτούς τους γάμους και αρνήθηκαν κατηγορηματικά τα προξενιά. Η άρνηση αυτή αποτέλεσε την «αιτία του κακού», σύμφωνα με τους μάρτυρες: η Σαμπανιώτη δεν άντεξε την προσβολή και αποφάσισε να τιμωρήσει τους επίδοξους γαμπρούς και τις οικογένειές τους με τον πιο αδιανόητο τρόπο. 

Με ψυχρό υπολογισμό, σχεδίασε να εξοντώσει ολόκληρες τις οικογένειες που τόλμησαν να απορρίψουν τις κόρες της. Προσφέροντας το δηλητηριασμένο ζυμάρι ως δώρο, η Σαμπανιώτη εκτέλεσε ένα νοσηρό σχέδιο εκδίκησης που δεν περιορίστηκε μόνο στους «στόχους» της – δυστυχώς έπεσαν θύματα και αθώοι άνθρωποι που έτυχε να βρεθούν στο τραπέζι εκείνη την ημέρα. Δύο φίλοι του Κώστα Μουστόπουλου από το εξωτερικό (ο 30χρονος Γιάννης και ο 30χρονος Σουλτάν Μουραπτάνγιεφ) βρέθηκαν φιλοξενούμενοι στο σπίτι των Μουστοπούλων και δηλητηριάστηκαν κι αυτοί από τα μοιραία τηγανόψωμα. Η εκδίκηση της Σαμπανιώτη είχε παράπλευρες απώλειες, προσδίδοντας στην υπόθεση ακόμα πιο τραγική διάσταση.

Η έρευνα και η σύλληψη

Οι Αρχές δεν άργησαν να συνδέσουν τα περιστατικά δηλητηρίασης με το κέρασμα της Σαμπανιώτη. Οι μαρτυρίες συγγενών στο νοσοκομείο αποκάλυψαν ότι όλοι οι ασθενείς είχαν φάει από την ίδια ζύμη που τους είχε δώσει μια γειτόνισσα. Δείγματα από τη ζύμη και τα μαγειρεμένα τηγανόψωμα εστάλησαν αμέσως για τοξικολογικές εξετάσεις. Τα αποτελέσματα ήταν αδιάψευστα: τόσο τα τηγανόψωμα όσο και το ψωμί που κατανάλωσαν οι γείτονες της Σαμπανιώτη περιείχαν παραθείο, το οποίο είναι δραστική ουσία που συναντάται σε ισχυρά γεωργικά φάρμακα. Αντίθετα, η ζύμη που είχε κρατήσει για την οικογένειά της αποδείχθηκε «καθαρή», χωρίς ίχνος δηλητηρίου – γεγονός που υποδήλωνε ότι η κατηγορούμενη γνώριζε τι έκανε και προστάτευσε τους δικούς της.

Λίγα 24ωρα μετά το συμβάν, στις 21 Ιανουαρίου 1992, αστυνομικοί συνέλαβαν τη Μαρία Σαμπανιώτη ως βασική ύποπτη για τις δηλητηριάσεις. Η είδηση προκάλεσε σάλο, καθώς ελάχιστοι μπορούσαν να πιστέψουν πως μια μεσόκοπη γειτόνισσα και μητέρα θα μπορούσε να κρύβεται πίσω από ένα τόσο ειδεχθές έγκλημα. Η ίδια, όταν οδηγήθηκε στο αστυνομικό τμήμα, αρνήθηκε κάθε ανάμειξη. Από την πρώτη στιγμή διατύπωσε έναν ισχυρισμό αθωότητας: υποστήριξε ότι κάποιος άλλος είχε βάλει στο στόχαστρο τη δική της οικογένεια και παγίδευσε τη ζύμη εν αγνοία της. «Δεν ήθελα να κάνω κακό σε κανέναν. Κάποιος άλλος έβαλε στο μάτι την οικογένειά μου κι επειδή αυτή τη ζύμη την είχα φτιάξει για το σπίτι μου, έριξε δηλητήριο μέσα όταν εγώ έλειπα για ψώνια» είπε χαρακτηριστικά. Προσπάθησε μάλιστα να στρέψει τις υποψίες σε τρίτους – αναφέρθηκε σε έναν γνωστό της, ακόμα και στην πιθανότητα το δηλητήριο να υπήρχε από λάθος στο αλεύρι. Ωστόσο, αυτές οι δικαιολογίες σύντομα κατέρρευσαν: ο πατέρας της βεβαίωσε ότι το αλεύρι που της είχε στείλει ήταν απόλυτα ασφαλές, ενώ η φίλη της, στην οποία προσπάθησε να ρίξει ευθύνες, αποδείχθηκε πως έλειπε εκτός Αθηνών τη μέρα που παρασκευάστηκε η ζύμη. Με τα στοιχεία να συσσωρεύονται εναντίον της, η Σαμπανιώτη κρίθηκε προφυλακιστέα και της απαγγέλθηκαν βαρύτατες κατηγορίες για απόπειρα ανθρωποκτονίας κατά συρροή – κατηγορίες που λίγο αργότερα, μετά τους θανάτους των θυμάτων, αναβαθμίστηκαν σε ανθρωποκτονίες από πρόθεση.

Η δίκη και η καταδίκη

Η πολύκροτη δίκη της Μαρίας Σαμπανιώτη ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1993 στο Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο Αθηνών. Η αίθουσα του δικαστηρίου ήταν κατάμεστη και ο Τύπος της εποχής παρακολουθούσε στενά, δίνοντας στην κατηγορούμενη διάφορα προσωνύμια. Εφημερίδες και δημοσιογράφοι την αποκάλεσαν «φαρμακούλα» – μια λέξη που υποδηλώνει τη γυναίκα δηλητηριάστρια – λόγω του ύπουλου τρόπου με τον οποίο «κέρασε» το δηλητήριο στα ανυποψίαστα θύματά της. Ο εισαγγελέας της έδρας, Σταύρος Μαντακιοζίδης, στη δική του αγόρευση τη συνέκρινε με τη διαβόητη Φραγκογιαννού από το διήγημα «Η Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη. «Φαινομενικά μοιάζει αθώα. Αν αφεθεί ελεύθερη, όμως, θα αποτελέσει μεγαλύτερο κίνδυνο και από τον Ρωχάμη!» προειδοποίησε με δραματικό τόνο, αναφερόμενος στον διαβόητο κακοποιό της εποχής Βασίλη Ρωχάμη. Σύμφωνα με τον εισαγγελέα, το έγκλημα της Σαμπανιώτη ήταν έγκλημα πάθους – μια πράξη που εξωτερίκευσε όλο το μίσος που έκρυβε στην ψυχή της για την απόρριψη που είχε δεχτεί. Οι περιγραφές αυτές σκιαγραφούσαν μια γυναίκα με σατανικό μυαλό, που δεν δίστασε να εξοντώσει δύο ολόκληρες οικογένειες για να ικανοποιήσει την εκδικητική μανία της.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της δίκης, η Σαμπανιώτη επέμεινε σθεναρά στην αθωότητά της. Στην απολογία της αρνήθηκε ότι είχε ποτέ πρόθεση να σκοτώσει. «Δεν είμαι φόνισσα. Επτά χρόνια τους έδινα ζύμη για τηγανόψωμα. Όπως τη ζύμωνα πάντα, έτσι τη ζύμωσα και τότε» ισχυρίστηκε, προσπαθώντας να πείσει το δικαστήριο ότι δεν άλλαξε τίποτα στην συνήθη πρακτική της. Ακόμα και καθώς οι επιζώντες γείτονές της και οι συγγενείς των θυμάτων την κοιτούσαν με οργή, αποκαλώντας την ψυχρή δηλητηριάστρια, εκείνη δεν λύγισε. Όταν άκουγε τις κατηγορίες, ξέσπαγε σε κλάματα, φωνάζοντας ότι είναι αθώα και προτρέποντας τις αρχές «να της κάνουν τον ορό της αλήθειας» για να αποδείξει πως δεν λέει ψέματα.

Την 3η Μαΐου 1993 το δικαστήριο εξέδωσε την ετυμηγορία του, επιβάλλοντας μια από τις βαρύτερες ποινές που έχουν επιδικαστεί ποτέ σε γυναίκα κατηγορούμενη στην Ελλάδα. Η Μαρία Σαμπανιώτη κρίθηκε ένοχη – με ψήφους 6-1 των ενόρκων – για τρεις ανθρωποκτονίες από πρόθεση και τέσσερις απόπειρες ανθρωποκτονίας. Οι δικαστές την θεώρησαν ιδιαίτερα επικίνδυνη για τη δημόσια ασφάλεια και δεν της αναγνώρισαν κανένα ελαφρυντικό. Η ποινή που της επιβλήθηκε ήταν πρωτοφανής: τρις ισόβια δεσμά, δηλαδή ισόβια κάθειρξη για κάθε έναν από τους τρεις θανάτους, συν 25 χρόνια κάθειρξη για τις απόπειρες δολοφονίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι η Σαμπανιώτη θεωρείται η μοναδική γυναίκα στα νεότερα εγκληματολογικά χρονικά της χώρας που καταδικάστηκε τρεις φορές σε ισόβια κάθειρξη. Στο άκουσμα της απόφασης, η κατηγορούμενη κατέρρευσε σε λυγμούς μέσα στην αίθουσα, συνεχίζοντας να φωνάζει πως δεν έχει κάνει τίποτα και ικετεύοντας «Δεν έχω κάνει τίποτα… Κάντε μου τον ορό της αλήθειας!».

Η υπόθεση δεν τελείωσε εκεί, καθώς ακολούθησαν τα νόμιμα στάδια της δικαιοσύνης. Το 1997, το Μικτό Ορκωτό Εφετείο επανεξέτασε την υπόθεση αλλά δεν μείωσε την πρωτόδικη ποινή – αντίθετα, πρόσθεσε 25 χρόνια κάθειρξη, επιβεβαιώνοντας την αυστηρότητα της τιμωρίας. Η Σαμπανιώτη προσέφυγε ακόμη και στον Άρειο Πάγο, ο οποίος αρχικά αναίρεσε την απόφαση για διαδικαστικούς λόγους, οδηγώντας σε νέα δίκη σε δεύτερο βαθμό το 2000. Ωστόσο, και στη νέα αυτή δίκη το αποτέλεσμα δεν άλλαξε: η ενοχή της Σαμπανιώτη και οι ποινές της επιβεβαιώθηκαν πλήρως. Η «δολοφόνος με τα τηγανόψωμα» θα συνέχιζε να εκτίει την πολυετή ποινή της, πίσω από τα κάγκελα.

Αποφυλάκιση και αμετανόητη στάση

Παρά τη βαριά καταδίκη και τα χρόνια που πέρασαν, η Μαρία Σαμπανιώτη δεν παραδέχθηκε ποτέ την ενοχή της. Έμεινε 19 χρόνια φυλακισμένη, αρχικά στις φυλακές Κορυδαλλού και κατόπιν στον Ελαιώνα Θηβών, και όλο αυτό το διάστημα επέμενε σταθερά ότι είναι αθώα. Το 2011, έχοντας συμπληρώσει το 65ο έτος της ηλικίας της και πληρώντας τις προϋποθέσεις του νόμου για ευνοϊκή μεταχείριση (συμπεριλαμβανομένων πολυετών ημερομισθίων εργασίας στη φυλακή), αποφυλακίστηκε ύστερα από 19 χρόνια εγκλεισμού. Βγαίνοντας από τη φυλακή, η 75χρονη πλέον Σαμπανιώτη δεν εξέφρασε μεταμέλεια. Δήλωσε με απόλυτη ψυχραιμία ότι δεν έχει τίποτε για το οποίο να μετανιώσει, επιμένοντας πως ποτέ δεν έβαλε εκείνη το δηλητήριο στα περιβόητα τηγανόψωμα. «Εγώ με τη συνείδησή μου είμαι καλά. Δεν έχω κάνει κάτι για να μετανιώσω. Δεν ήμουν εγώ αυτή που έβαλε το δηλητήριο μέσα στα τηγανόψωμα» είπε, επαναλαμβάνοντας τον ισχυρισμό της αθωότητάς τη

Η υπόθεση της «φόνισσας με τα τηγανόψωμα» παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα εγκλήματος εκδίκησης στην Ελλάδα. Συνδυάζει στοιχεία οικογενειακής τραγωδίας, κοινωνικών πιέσεων και ακραίας βίας, γεγονός που εξηγεί γιατί εξακολουθεί να συγκλονίζει τη μνήμη όσων τη θυμούνται. Πρόκειται για ένα έγκλημα που διαπράχθηκε με μεθοδικότητα και δηλητήριο στην καρδιά μιας ήσυχης γειτονιάς, αναδεικνύοντας πως το μίσος και η εμμονή μπορούν να μετατρέψουν ακόμη και μια φιλήσυχη μορφή της διπλανής πόρτας σε στυγερή δολοφόνο. Η Μαρία Σαμπανιώτη, έστω και ελεύθερη πια, κουβαλά τον ανατριχιαστικό τίτλο της «δολοφόνου με τα τηγανόψωμα» – μιας γυναίκας της οποίας το όνομα έχει χαραχτεί στη συλλογική συνείδηση ως σύμβολο δηλητηριώδους εκδίκησης.

• Μαρία Σαμπανιώτη