Η νομισματική μονάδα της αλήθειας και το σπάσιμο μια μακραίωνης «συμφωνίας»

Ζούμε στην πρώτη εποχή όπου η εικόνα δεν αποδεικνύει, η φωνή δεν βεβαιώνει, και το βλέμμα (αν δεν είναι προσωπικό) δεν αρκεί.

Για αιώνες ο άνθρωπος πίστευε ότι η μαρτυρία του κόσμου περνά από τις αισθήσεις: είδα, άρα συνέβη· άκουσα, άρα ειπώθηκε· καταγράφηκε, άρα είναι αληθινό. Σήμερα αυτή η χιλιετής συμφωνία σπάει μπροστά στα μάτια μας.

Μπαίνουμε στην εποχή μετά την απόδειξη.

Δεν σημαίνει ότι η αλήθεια εξαφανίζεται.

Σημαίνει ότι η απόδειξη παύει να είναι αυτονόητη.

Το τεκμήριο δεν είναι πια αθώο. Το ντοκουμέντο δεν είναι πια ιερό. Η καταγραφή δεν είναι πια συνώνυμη του πραγματικού. Ό,τι άλλοτε θεωρούσαμε ίχνος του κόσμου, τώρα μπορεί να είναι προϊόν κατασκευής, προσομοίωσης, χειραγώγησης, επιθυμίας ή συμφέροντος.

Και μαζί με αυτό αλλάζει κάτι βαθύτερο:

δεν κλονίζεται μόνο η εμπιστοσύνη μας στην πληροφορία·
κλονίζεται η ίδια η κοινωνική συνθήκη της πραγματικότητας.

Γιατί μια κοινωνία δεν στέκεται μόνο πάνω σε νόμους, θεσμούς ή σύνορα. Στέκεται και πάνω σε ένα στοιχειώδες κοινό έδαφος: ότι μπορούμε, έστω δύσκολα, να συμφωνήσουμε για το τι συνέβη. Ότι υπάρχει κάποια ελάχιστη κοινή επιφάνεια κόσμου, πάνω στην οποία μπορούν να σταθούν η δικαιοσύνη, η δημοκρατία, η δημοσιογραφία, η μνήμη, η ευθύνη, η συγγνώμη.

Τώρα αυτή η επιφάνεια ραγίζει.

Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο ότι θα κυκλοφορούν περισσότερα ψέματα.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι ότι θα διαβρωθεί η πίστη πως αξίζει να αναζητήσουμε την αλήθεια.

Όταν όλα μοιάζουν πιθανά, τίποτα δεν δεσμεύει.

Όταν κάθε τεκμήριο αμφιβάλλεται, κάθε έγκλημα μπορεί να αρνηθεί τον εαυτό του.

Όταν το ψεύτικο γίνεται αόρατο, το αληθινό γίνεται αδύναμο.

Και όταν η κοινωνία κουραστεί να ξεχωρίζει, τότε δεν νικά η αλήθεια ούτε το ψέμα — νικά ο κυνισμός.

Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο καθεστώς:
όχι η οργανωμένη προπαγάνδα μόνο,
αλλά η γενικευμένη παραίτηση από την έννοια της αλήθειας.

Τότε ο ισχυρός θα λέει για κάθε αληθινό ντοκουμέντο «είναι deepfake».

Ο δημαγωγός θα βαφτίζει κάθε έλεγχο «χειραγώγηση».

Ο θύτης θα κρύβεται πίσω από τη θολούρα.

Ο πολίτης θα παραιτείται από τη διάκριση.

Και ο δημόσιος χώρος θα γεμίσει όχι από βεβαιότητες, αλλά από στρατόπεδα πίστης.

Γιατί εκεί οδηγούμαστε:
όχι σε έναν κόσμο χωρίς αλήθεια,
αλλά σε έναν κόσμο όπου η αλήθεια θα εξαρτάται όλο και περισσότερο από φυλές, μηχανισμούς επιβεβαίωσης, κοινότητες εμπιστοσύνης, πλατφόρμες, εξουσίες και αφηγήσεις.

Θα πιστεύουμε όχι αυτό που τεκμηριώνεται καλύτερα,
αλλά αυτό που ταιριάζει καλύτερα στον φόβο μας, στην οργή μας, στην ταυτότητά μας, στην πλευρά μας.

Γι’ αυτό η μάχη που έρχεται δεν είναι τεχνολογική μόνο.
Είναι βαθιά πολιτική, ηθική και πολιτισμική.

Δεν αρκεί να φτιάξουμε καλύτερους ανιχνευτές.
Πρέπει να φτιάξουμε καλύτερες κοινωνίες εμπιστοσύνης.

Δεν αρκεί να μαθαίνουμε πώς εντοπίζεται ένα ψεύτικο βίντεο.
Πρέπει να ξαναμάθουμε τι σημαίνει ευθύνη στον λόγο, τι σημαίνει διασταύρωση, τι σημαίνει μάρτυρας, τι σημαίνει τεκμήριο, τι σημαίνει να αργείς λίγο πριν πιστέψεις.

Η εποχή μετά την απόδειξη απαιτεί έναν νέο ανθρωπισμό της επαλήθευσης.

Να μάθουμε ξανά να αμφισβητούμε χωρίς να παραλύουμε.

Να ελέγχουμε χωρίς να αποσυντιθέμεθα.

Να επιμένουμε στην αλήθεια χωρίς να τη θεοποιούμε.

Να υπερασπιζόμαστε τα γεγονότα χωρίς να ξεχνάμε ότι και η ερμηνεία των γεγονότων μπορεί να είναι γόνιμο πεδίο σύγκρουσης.

Χρειαζόμαστε νέα ήθη:

Να μη συγκινούμαστε τόσο εύκολα από το εντυπωσιακό.
Να μην κοινοποιούμε πριν σκεφτούμε.
Να μην καταναλώνουμε την αγανάκτηση σαν διασκέδαση.
Να απαιτούμε προέλευση, συμφραζόμενα, συνέχεια, λογοδοσία.
Να αποκαταστήσουμε το αργό, το δύσκολο, το τεκμηριωμένο, το μη viral.

Ίσως ακούγεται παράδοξο, αλλά στην εποχή της τεχνητής αφθονίας, η αλήθεια θα μοιάζει όλο και περισσότερο με χειροποίητο πράγμα.

Θα έχει κόστος.
Θα θέλει χρόνο.
Θα θέλει κόπο.
Θα θέλει ανθρώπους που επιμένουν.

Κι έτσι το ερώτημα δεν είναι αν θα γεμίσει ο κόσμος ψεύτικες εικόνες.
Θα γεμίσει. Έχει ήδη γεμίσει.

Το ερώτημα είναι άλλο:
θα επιτρέψουμε να γίνει ψεύτικη και η συνείδησή μας;

Θα δεχτούμε να ζούμε σε μια κατάσταση όπου τίποτα δεν αποδεικνύεται και άρα κανείς δεν ευθύνεται;

Θα δεχτούμε η αμφιβολία να γίνει όπλο υπέρ της ατιμωρησίας;

Θα δεχτούμε η τεχνολογία να μην παραμορφώνει μόνο την εικόνα του κόσμου, αλλά και την ηθική μας σχέση μαζί του;

Εδώ πρέπει να ειπωθεί καθαρά:
η απάντηση δεν είναι η νοσταλγία για έναν «αγνό» κόσμο πριν από τις μηχανές.

Δεν υπήρξε ποτέ τέτοιος κόσμος.

Το ψέμα, η σκηνοθεσία, η προπαγάνδα, η πλαστογραφία, η χειραγώγηση υπήρχαν πάντοτε.

Αυτό που αλλάζει τώρα είναι η κλίμακα, η ταχύτητα, η προσβασιμότητα και η πειστικότητα.

Άρα δεν χρειαζόμαστε πανικό.
Χρειαζόμαστε συνείδηση.

Δεν χρειαζόμαστε μοιρολατρία.
Χρειαζόμαστε νέα παιδεία.

Δεν χρειαζόμαστε λατρεία της τεχνολογίας ούτε δαιμονοποίησή της.
Χρειαζόμαστε δημοκρατικό έλεγχο, θεσμούς, κουλτούρα επιβεβαίωσης, και μια νέα ηθική της χρήσης.

Το μέλλον δεν θα κριθεί μόνο από το τι μπορούν να παράγουν οι μηχανές.

Θα κριθεί από το τι είδους άνθρωποι θα είμαστε απέναντι σε αυτό που παράγουν.

Αν γίνουμε παθητικοί καταναλωτές εντυπώσεων, θα χαθούμε μέσα στον θόρυβο.

Αν όμως επιμείνουμε σε μια κουλτούρα ευθύνης, τότε ακόμα και μέσα στη συνθετική ομίχλη θα μπορούμε να διεκδικήσουμε κάτι πολύ παλιό και πολύ ανθρώπινο:

το δικαίωμα να λέμε
όχι απλώς ό,τι φαίνεται,
αλλά ό,τι στέκει.

Γιατί η αλήθεια από εδώ και πέρα δεν θα είναι το πιο εύκολο πράγμα.

• deep fake
• metadata
• social media
• www
• αλήθεια
• Ίντερνετ