Ήσουν κοιμισμένος, αλλά ορκίζεσαι πως δεν ήσουν – Τι είναι η παραδοξική αϋπνία;

Δεν γνωρίζουμε πάντα πότε είμαστε ξύπνιοι και πότε κοιμόμαστε ή αν βιώνουμε πραγματικά αϋπνία -και αυτό μπορεί να επηρεάσει το πόσο ξεκούραστοι νιώθουμε. Το 2018, η ερευνήτρια ύπνου Hannah Scott από το Πανεπιστήμιο Flinders περίμενε μια γυναίκα να αποκοιμηθεί. Αυτό συχνά παίρνει χρόνο, καθώς το άτομο είναι συνδεδεμένο με μηχανήματα που καταγράφουν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου, τις κινήσεις των ματιών, τους καρδιακούς παλμούς και τη μυϊκή ένταση.

Περίπου 30 λεπτά αφότου η γυναίκα έκλεισε τα μάτια της, το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG) έδειξε τα πρώτα σημάδια ύπνου -οι εγκεφαλικές κυματομορφές έγιναν πιο αργές. Η συμμετέχουσα μπήκε σε βαθύ ύπνο και παρέμεινε έτσι για αρκετή ώρα. Ξαφνικά, ξύπνησε λέγοντας ότι ήθελε να πάει στην τουαλέτα. Καθώς η Scott την αποσύνδεε από τα μηχανήματα, η γυναίκα απολογήθηκε γιατί «δεν κατάφερε να κοιμηθεί».

Η ερευνήτρια, που είχε μόλις παρακολουθήσει την ύπνωση της γυναίκας, εξήγησε πως αυτή ήταν απολύτως πεπεισμένη ότι δεν είχε κοιμηθεί καθόλου.

Τι είναι η «λανθασμένη αντίληψη κατάστασης ύπνου»;

Όταν κάποιος κοιμάται αλλά δεν το γνωρίζει, αυτό ονομάζεται λανθασμένη αντίληψη κατάστασης ύπνου (sleep state misperception). Αν ξυπνήσει, θα ορκιστεί πως ήταν ξύπνιος όλη την ώρα.

Ο νευροεπιστήμονας Matthew Reid από το Johns Hopkins εξηγεί ότι πρόκειται για συχνό φαινόμενο στους αϋπνικούς. Πολλοί λένε πως κοιμούνται ελάχιστα, αλλά οι μετρήσεις στα εργαστήρια δείχνουν φυσιολογικές ώρες ύπνου. Έτσι, προκύπτει ένα παράδοξο: πώς γίνεται να νιώθει κανείς εξαντλημένος όταν κοιμάται κανονικά;

Αυτό το φαινόμενο έχει πάρει διάφορα ονόματα: παραδοξική αϋπνία, υποκειμενική αϋπνία, λανθασμένη αντίληψη ύπνου, ή πιο πρόσφατα, υποκειμενικο-αντικειμενική διαφορά ύπνου (SOSD).

Όπως κι αν το ονομάσει κανείς, δείχνει ότι δεν αντιλαμβανόμαστε πάντα σωστά αν κοιμόμαστε ή όχι, και ότι οι πεποιθήσεις μας για τον ύπνο επηρεάζουν το πώς νιώθουμε την ξεκούραση.

Τι ακριβώς είναι η παραδοξική αϋπνία;

Η παραδοξική αϋπνία είναι υποκατηγορία της αϋπνίας. Οι πάσχοντες αναφέρουν πως κοιμούνται μόνο λίγες ώρες και δεν νιώθουν ξεκούραστοι, ενώ οι μετρήσεις δείχνουν ότι κοιμούνται πολύ περισσότερο -συχνά κανονικά.

Παρότι η αϋπνία φαίνεται απλή (δυσκολία να αποκοιμηθείς, να παραμείνεις κοιμισμένος, ή να ξυπνήσεις ξεκούραστος), ο συνολικός χρόνος ύπνου δεν διαφέρει πολύ από αυτόν ενός υγιούς κοιμισμένου. Μια μετα-ανάλυση έδειξε ότι οι αϋπνικοί κοιμούνται κατά μέσο όρο μόλις 23 λεπτά λιγότερο ανά νύχτα. Άρα, το πρόβλημα δεν είναι μόνο «πόσο» κοιμάται κανείς, αλλά πώς αντιλαμβάνεται τον ύπνο του.

Από το «fausse insomnie» στο σύγχρονο SOSD

Το 1959, Γάλλοι γιατροί περιέγραψαν μια γυναίκα της οποίας ο πραγματικός ύπνος δεν ταίριαζε με αυτόν που νόμιζε ότι είχε. Την ονόμασαν «fausse insomnie» — ψευδή αϋπνία. Από τότε, οι ειδικοί παρατηρούν συχνά ότι τα παράπονα των ασθενών δεν συμβαδίζουν με τα δεδομένα.

Αν και οι ονομασίες ποικίλλουν, οι ερευνητές εκτιμούν πως δεν είναι σπάνια: περίπου οι μισοί αϋπνικοί κοιμούνται λιγότερο από 6 ώρες, ενώ οι υπόλοιποι πάνω από 6 — χρόνος αντίστοιχος με των «καλών» κοιμισμένων.

Ποιοι την βιώνουν;

Ακόμη και άνθρωποι χωρίς αϋπνία μπορεί να νομίζουν ότι είναι ξύπνιοι ενώ έχουν ήδη αρχίσει να κοιμούνται. Όμως όσοι έχουν παραδοξική αϋπνία θεωρούν πως είναι ξύπνιοι ακόμη και μετά από δύο ώρες ύπνου. Αναφέρουν επίσης ότι νιώθουν ξύπνιοι κατά τη διάρκεια του REM, όταν οι περισσότεροι αναγνωρίζουν πως κοιμούνταν. Πειράματα δείχνουν ότι οι αϋπνικοί, όταν ξυπνούν επανειλημμένα μέσα στη νύχτα, νομίζουν συχνότερα πως ήταν ξύπνιοι σε σχέση με άτομα χωρίς αϋπνία.

Ο γνωστικός νευροεπιστήμονας Thomas Andrillon από το Ινστιτούτο Εγκεφάλου του Παρισιού υποστηρίζει ότι η επίγνωση κατά τον ύπνο είναι πιο σύνθετη απ’ όσο πιστεύαμε. Σε πειράματα για τη μνήμη και τη μάθηση, έβλεπε άτομα να κοιμούνται με σαφή δείγματα ύπνου στο EEG, αλλά να επιμένουν μετά ότι δεν κοιμήθηκαν καθόλου.

Οι περισσότεροι το έχουμε βιώσει: πριν από ένα ταξίδι, όταν νομίζουμε πως δεν κλείσαμε μάτι, αλλά θυμόμαστε ένα όνειρο -απόδειξη ότι κοιμηθήκαμε.

Γιατί συμβαίνει;

Παλαιότερα θεωρούσαν ότι οι πάσχοντες απλώς έκαναν λάθος. Όμως νεότερες νευροαπεικονιστικές μελέτες δείχνουν πως ίσως έχουν μερικώς δίκιο: φαίνεται να βρίσκονται σε μια ενδιάμεση κατάσταση συνείδησης, ανάμεσα στον ύπνο και την εγρήγορση.

Οι ερευνητές αναγνωρίζουν τον ύπνο όταν το άτομο χάνει την επίγνωση του περιβάλλοντος και οι εγκεφαλικές ταλαντώσεις γίνονται πιο αργές. Ωστόσο, οι συμβατικές μέθοδοι μπορεί να μην καταγράφουν τις λεπτές μεταβάσεις -τα «ξυπνητά» μοτίβα μέσα στον ύπνο.

Όπως λέει ο Andrillon, σε βαθύτερες περιοχές του εγκεφάλου εντοπίζονται σημάδια εγρήγορσης ακόμη και όταν το άτομο φαίνεται να κοιμάται. Έτσι, ο όρος «παραδοξική αϋπνία» αντικαθίσταται πλέον από SOSD (Subjective-Objective Sleep Discrepancy).

Σε πρόσφατη μελέτη με 800 αϋπνικούς, το 24% παρουσίαζε τέτοιες διαφορές. Οι ερευνητές βρήκαν δύο προφίλ:

-Άτομα που ξυπνούσαν σπάνια, αλλά τα σύντομα ξυπνήματά τους είχαν «υπολείμματα ύπνου».
-Άτομα που κοιμούνταν ελαφριά, με εγκεφαλικά μοτίβα παρόμοια με την εγρήγορση.

Μπορεί να αντιμετωπιστεί;

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία για αϋπνία (CBT-I) είναι η πιο αποτελεσματική μέθοδος για βελτίωση των συνηθειών ύπνου -και λειτουργεί και για την SOSD. Ωστόσο, όπως λέει η Scott, δεν χρειάζεται να αγχωνόμαστε υπερβολικά για το αν κοιμόμαστε αρκετά. Το άγχος γύρω από τον ύπνο μπορεί να επιδεινώσει την κατάσταση.

Μια βοηθητική τεχνική είναι η «παραδοξική πρόθεση» (paradoxical intention): η συνειδητή προσπάθεια να μην προσπαθείς να κοιμηθείς, ώστε να μειωθεί η ένταση και να επέλθει φυσικά ο ύπνος.

Στο παρελθόν, οι πάσχοντες θεωρούνταν ότι «έκαναν λάθος». Τώρα, όμως, η έρευνα δείχνει πως η παραδοξική αϋπνία αποκαλύπτει μια άγνωστη διάσταση του ύπνου -το θολό όριο ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα.

• αϋπνία
• παραδοξική αϋπνία
• Ύπνος