Ισπανία: Τα αρχαιότερα μουσικά όργανα στην Ευρώπη ήταν αυτά τα κοχύλια-τρομπέτες

Κοράλλια-τρομπέτες που ανακαλύφθηκαν σε νεολιθικούς οικισμούς και ορυχεία στην Καταλονία παράγουν ήχο παρόμοιο με γαλλικό κόρνο, λέει ο επικεφαλής ερευνητής. Ως παιδί, ο Μιγκέλ Λόπες Γκαρθία γοητευόταν από το κοχύλι που υπήρχε στο μπάνιο και το οποίο η οικογένεια του πατέρα του, από την περιοχή Αλμερία στη νότια Ισπανία, χρησιμοποιούσε για να προειδοποιεί τους συγχωριανούς για φουσκωμένα ποτάμια και επικείμενες πλημμύρες. Οι ώρες που πέρασε προσπαθώντας να βγάλει από αυτόν «τον χαρακτηριστικά δυνατό ήχο» απέδωσαν πέρυσι, όταν ο αρχαιολόγος, μουσικολόγος και επαγγελματίας τρομπετίστας έφερε στα χείλη του οκτώ κοχύλια-τρομπέτες. Οι τόνοι τους, όπως λέει, μπορεί να φανερώσουν στοιχεία για τη ζωή των ανθρώπων που ζούσαν στη βορειοανατολική Ισπανία πριν από 6.000 χρόνια.

Σε άρθρο που συνυπογράφει με τη συνάδελφό του, Μαργαρίτα Ντίαθ-Αντρέου, ο ερευνητής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης υποστηρίζει ότι 12 μεγάλες κοχύλι-τρομπέτες, που βρέθηκαν σε νεολιθικούς οικισμούς και ορυχεία στην Καταλονία – χρονολογημένες ανάμεσα στα τέλη της 5ης και τις αρχές της 4ης χιλιετίας π.Χ. – ίσως χρησιμοποιούνταν ως μέσο μακρινής επικοινωνίας και ως πρωτόγονα μουσικά όργανα. Το γεγονός ότι τα κοχύλια φαίνεται να είχαν συλλεγεί αφού πέθαναν τα θαλάσσια σαλιγκάρια Charonia lampas που τα κατοικούσαν δείχνει πως είχαν μαζευτεί όχι για κατανάλωση· ενώ η αφαίρεση της μυτερής άκρης τους υποδηλώνει ότι χρησιμοποιούνταν ως τρομπέτες.

Για να δοκιμάσουν τις θεωρίες τους, οι δύο ερευνητές έλαβαν άδεια να πραγματοποιήσουν ακουστικά πειράματα σε οκτώ κοχύλια αρκετά άθικτα ώστε να παράγουν ήχο. Τον Νοέμβριο του 2024, ο Λόπες Γκαρθία κατάφερε να βγάλει έναν «πολύ δυνατό, σταθερό τόνο» από αυτά. «Είναι πραγματικά εκπληκτικό που παίρνεις αυτόν τον τόσο αναγνωρίσιμο ήχο από ένα τόσο απλό όργανο, που είναι ουσιαστικά ένα ελάχιστα τροποποιημένο σώμα ζώου», λέει. «Νομίζω ότι το πιο κοντινό σημερινό όργανο σε όρους ήχου είναι το γαλλικό κόρνο».

Αλλά εκείνος και η Ντίαθ-Αντρέου, ερευνήτρια στο Καταλανικό Ίδρυμα Έρευνας και Προηγμένων Σπουδών και επίσης μέλος του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης, ήθελαν να ξεπεράσουν τους μεμονωμένους τόνους και να προσδιορίσουν το πλήρες μουσικό δυναμικό των κοχυλιών. «Θέλαμε να δούμε αν τα κομμάτια που παίξαμε είχαν περιθώρια για αυτοσχεδιασμό ή εξερεύνηση ηχητικών πόρων», λέει ο Λόπες Γκαρθία. «Έτσι κάναμε ηχογραφήσεις μικρών αυτοσχεδιασμών. Συνειδητοποιήσαμε ότι κάνοντας διαφορετικά πράγματα μπορούσαμε να διαμορφώσουμε τον τόνο και τις νότες που παρήγαγε το κοχύλι».

Βάζοντας το χέρι του στο άνοιγμα του κοχυλιού, διαπίστωσε ότι μπορούσε να αλλάξει και να χαμηλώσει τον τόνο, ενώ φυσώντας με ήχο «τ» ή «ρ» άλλαζε επίσης το ηχόχρωμα. «Πρόκειται ουσιαστικά για μερικά από τα πρώτα όργανα – ή στοιχεία ηχητικής τεχνολογίας – που γνωρίζουμε σε όλη την ανθρώπινη ιστορία», λέει. «Λειτουργούν με τις δονήσεις των χειλιών, και ο τρόπος παραγωγής του ήχου μοιάζει πολύ με αυτόν των σημερινών χάλκινων πνευστών, όπως οι τρομπέτες και τα τρομπόνια· τα κοχύλια είναι οι αρχαιότεροι πρόγονοί τους».

Στο άρθρο τους, που δημοσιεύτηκε στο Antiquity, οι δύο ερευνητές προτείνουν ότι οι κοχύλι-τρομπέτες ίσως χρησιμοποιούνταν «ως εργαλεία επικοινωνίας, είτε μεταξύ διαφορετικών κοινοτήτων της περιοχής, είτε μεταξύ των οικισμών και ατόμων που εργάζονταν στο γύρω αγροτικό τοπίο». Επίσης, μπορεί να χρησιμοποιούνταν από εργάτες σε διαφορετικές στοές των ορυχείων βαρισκίτη, όπου βρέθηκαν τα έξι από τα κοχύλια. «Γνωρίζουμε ότι πρόκειται για μία από τις αρχαιότερες και πιο ανθεκτικές τεχνολογίες παραγωγής ήχου γνωστές στον άνθρωπο – τουλάχιστον στην Ευρώπη», λέει ο Λόπες Γκαρθία. «Το αρχαιότερο κοχύλι-τρομπέτα με σχεδόν πανομοιότυπα χαρακτηριστικά με αυτά που βρέθηκαν στην Καταλονία ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Marsoulas στη νότια Γαλλία, χρονολογημένο γύρω στο 18.000 π.Χ. Έτσι, έχουμε σχεδόν πανομοιότυπα όργανα που χρησιμοποιούνται από 18.000 χρόνια πριν έως και τα μέσα του περασμένου αιώνα, όταν η οικογένειά μου χρησιμοποιούσε κοχύλι στην Αλμερία».

Όπως και το κοχύλι του Marsoulas – το οποίο είχε ξεχαστεί για περισσότερα από 80 χρόνια σε ένα μουσειακό αρχείο προτού διαπιστωθεί ότι είχε τροποποιηθεί από προϊστορικούς ανθρώπους ώστε να λειτουργεί ως πνευστό – τα καταλανικά κοχύλια «υποδηλώνουν επίσης ευρύτερες μουσικές εφαρμογές».

Όπως το θέτει ο Λόπες Γκαρθία: «Παρόλο που αυτά τα όργανα είχαν έναν πολύ χρηστικό ρόλο εθνογραφικά, έχουν και αρκετή μελωδική ικανότητα ώστε να παρέχουν μια εκφραστική μουσική λειτουργία. Θεωρούμε εύλογο ότι πέρα από τη χρηστική και πρακτική τους χρήση, θα μπορούσαν να χρησιμοποιούνται και για εκφραστικούς σκοπούς· καλύπτουν τις ελάχιστες απαιτήσεις για τη δημιουργία μουσικής και έκφρασης». Ο τρομπετίστας, που παίζει από μουσική φιλαρμονικής και dixieland τζαζ μέχρι σάλσα, φανκ και καταλανική παραδοσιακή μουσική, λέει ότι τα αρχαία κοχύλια τον έκαναν να σκεφτεί πώς και γιατί οι άνθρωποι άρχισαν να παίζουν μουσικά όργανα. «Με συναρπάζει πάντα η συζήτηση για το κατά πόσο η μουσική είναι ζήτημα χρησιμότητας και κατά πόσο είναι αισθητικό, εκφραστικό, συναισθηματικό και πιο προσωπικό ζήτημα», λέει.

«Αυτές οι κοχύλι-τρομπέτες με έκαναν να σκεφτώ ποια ήταν η απαρχή της ανθρώπινης μουσικής έκφρασης. Ήταν ζήτημα ανάγκης και επιβίωσης, όπως υποστηρίζουν κάποιες μελέτες για την εξέλιξη της μουσικής; Ή ήταν ζήτημα άλλων αναγκών που επίσης είναι σημαντικές για τον άνθρωπο – της λιγότερο υλικής ανάγκης να εκφραστούμε, να δημιουργήσουμε δεσμούς και να δείξουμε την αγάπη και τα συναισθήματά μας μέσα σε ομάδες;».

Πηγή: theguardian

• Ισπανία
• κοχύλια
• μουσικά όργανα