Κληρονομικό Δίκαιο: Ριζικές αλλαγές σε σύζυγο και παιδιά – Ποιοι μπορούν να αποκλειστούν από την κληρονομιά

Σημαντικές τομές στο κληρονομικό δίκαιο φέρνει το νέο νομοσχέδιο που αναμένεται να κατατεθεί και να ψηφιστεί από τη Βουλή το επόμενο διάστημα, αναδιαμορφώνοντας βασικές αρχές της κληρονομικής διαδοχής. Η νομοθετική πρωτοβουλία επιχειρεί να επανακαθορίσει τα όρια ανάμεσα στην ελευθερία διάθεσης της περιουσίας και την προστασία της προσωπικότητας και της αξιοπρέπειας του κληρονομούμενου, ιδίως σε περιπτώσεις βαριάς προσβολής από συγγενικά πρόσωπα.

Το νέο πλαίσιο φιλοδοξεί να δώσει μεγαλύτερο έλεγχο στον διαθέτη, χωρίς να καταργεί τον πυρήνα της νόμιμης μοίρας, αλλά αυστηροποιώντας τα κριτήρια για όσους επιδιώκουν να κληρονομήσουν παρά το γεγονός ότι έχουν στραφεί σοβαρά εναντίον του.

Αποκλεισμός συζύγου από την κληρονομιά

Κομβικό σημείο του νομοσχεδίου αποτελεί η δυνατότητα αποκλεισμού του επιζώντος συζύγου από την κληρονομική διαδοχή. Το κληρονομικό δικαίωμα παύει να ισχύει όταν έχει εκδοθεί διαζύγιο ή όταν έχει συμπληρωθεί διάσταση τουλάχιστον δύο ετών.

Παράλληλα, το δικαίωμα χάνεται και όταν βρίσκεται σε εξέλιξη διαδικασία λύσης γάμου ή συμφώνου συμβίωσης. Στην περίπτωση συναινετικού διαζυγίου, απαιτείται να έχει ήδη καταρτιστεί η σχετική συμφωνία ή να έχει υποβληθεί η κοινή ψηφιακή δήλωση.

Ειδική πρόβλεψη υπάρχει όταν την αγωγή διαζυγίου έχει καταθέσει ο ίδιος ο κληρονομούμενος. Σε αυτή την περίπτωση, ο αποκλεισμός της νόμιμης μοίρας του επιζώντος συζύγου επέρχεται μόνο εφόσον η αγωγή βασιζόταν σε βάσιμο λόγο, αποτρέποντας καταχρηστικές πρακτικές.

Για πρώτη φορά δυνατότητα αποκλεισμού παιδιών

Το νομοσχέδιο εισάγει για πρώτη φορά τη δυνατότητα αποκλεισμού παιδιών από τη νόμιμη μοίρα, όταν αποδεικνύεται σοβαρή παραβατική ή αντικοινωνική συμπεριφορά απέναντι στον γονέα.

Ο διαθέτης μπορεί να στερήσει από τον μεριδούχο το ελάχιστο κληρονομικό του δικαίωμα εφόσον αποδειχθεί ότι:

– επιβουλεύτηκε τη ζωή του ίδιου ή στενού συγγενικού προσώπου,
– έχει καταδικαστεί για κακούργημα ή σοβαρό πλημμέλημα, ιδίως για ενδοοικογενειακή βία,
– επέδειξε βαριά αχαριστία ή παραβίασε κακόβουλα την υποχρέωση διατροφής.

Πρόκειται για ρύθμιση που μεταβάλλει σημαντικά το ισχύον καθεστώς, καθώς μέχρι σήμερα η στέρηση της νόμιμης μοίρας ήταν εξαιρετικά περιορισμένη και ερμηνευόταν αυστηρά από τα δικαστήρια.

Διεύρυνση της κληρονομικής αναξιότητας

Παράλληλα, διευρύνονται οι λόγοι κληρονομικής αναξιότητας. Με δικαστική κρίση μπορεί να χαρακτηριστεί ανάξιος όποιος:

έχει διαπράξει κακούργημα κατά της ζωής, της υγείας ή της γενετήσιας ελευθερίας του κληρονομούμενου ή στενών συγγενών του,
έχει τελέσει εκ προθέσεως σοβαρό έγκλημα κατά της περιουσίας του,
εξανάγκασε με απάτη ή απειλή τον διαθέτη να συντάξει ή να ανακαλέσει διαθήκη,
πλαστογράφησε, αλλοίωσε ή εξαφάνισε διαθήκη.

Με την τελεσιδικία της σχετικής απόφασης, η επαγωγή της κληρονομίας προς τον ανάξιο θεωρείται ότι δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Η κληρονομία μεταβιβάζεται σε εκείνον που θα καλούνταν αν ο ανάξιος δεν ζούσε, αποκαθιστώντας τη φυσική σειρά διαδοχής.

Αυστηρότερες συνέπειες και αυτοδίκαιη ανικανότητα

Το νέο πλαίσιο καθιστά αυστηρότερες τις προϋποθέσεις αποκλήρωσης παιδιών. Συμπεριφορές διαρκούς αδιαφορίας, απαξίωσης ή βαριάς αχαριστίας, που μέχρι σήμερα δεν επαρκούσαν για στέρηση της νόμιμης μοίρας, πλέον μπορούν να οδηγήσουν σε πλήρη αποκλεισμό.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται σε περιπτώσεις καταδίκης για σοβαρά οικονομικά εγκλήματα σε βάρος του κληρονομούμενου ή για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας, τα οποία επιφέρουν αυτοδίκαιη κληρονομική ανικανότητα.

Η πρόβλεψη για συγχώρεση

Το νομοσχέδιο, ωστόσο, δεν περιορίζεται σε τιμωρητικές ρυθμίσεις. Εισάγει και τη δυνατότητα ρητής συγχώρεσης. Ο δράστης δεν θεωρείται ανίκανος ή ανάξιος να κληρονομήσει εφόσον ο κληρονομούμενος, με πλήρη γνώση του παραπτώματος, τον συγχώρησε ρητά είτε μέσω δημόσιου εγγράφου είτε με διάταξη τελευταίας βούλησης.

Με αυτόν τον τρόπο, διατηρείται μέχρι το τέλος ο έλεγχος της τελικής απόφασης στον ίδιο τον διαθέτη, ο οποίος μπορεί να επιλέξει αν θα επιβραβεύσει τη μεταμέλεια ή θα επιμείνει στον αποκλεισμό.

Μια νέα φιλοσοφία στο κληρονομικό δίκαιο

Οι αλλαγές που προωθούνται δεν ανατρέπουν πλήρως τη δομή του ελληνικού κληρονομικού συστήματος, αλλά εισάγουν μια σαφή μετατόπιση. Η προστασία της αξιοπρέπειας και της βούλησης του κληρονομούμενου ενισχύεται, ενώ ταυτόχρονα αποτρέπονται φαινόμενα κατάχρησης ή ηθικής επιβράβευσης σοβαρά παραβατικών συμπεριφορών.

Το νέο πλαίσιο αναμένεται να πυροδοτήσει έντονο νομικό διάλογο, καθώς αγγίζει ευαίσθητες ισορροπίες μεταξύ οικογενειακών δεσμών, κοινωνικής ηθικής και συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων.

• κληρονομιά
• κληρονομικό δίκαιο