Μάρτιν Παρ: Ο θρυλικός φωτογράφος του πρακτορείου Magnum που έκανε τη βρετανική καθημερινότητα… θέαμα, πέρασε στην αιωνιότητα

«Φτιάχνω σοβαρές φωτογραφίες μεταμφιεσμένες σε ψυχαγωγία», συνήθιζε να λέει ο Μάρτιν Παρ. Ο σπουδαίος Βρετανός φωτογράφος, που με το φλέγμα, το χιούμορ και την ανελέητη ματιά του αναποδογύρισε την εικόνα της βρετανικής κοινωνίας, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 73 ετών, αφήνοντας πίσω του μια κληρονομιά που δύσκολα θα ξεχαστεί. Ο Παρ είχε διαγνωστεί με μυέλωμα, μορφή καρκίνου του μυελού των οστών, το 2021 – μια διάγνωση που, όπως είχε παραδεχτεί, «επιτάχυνε» την ανάγκη του να ολοκληρώσει το έργο της ζωής του.

Ο Παρ υπήρξε οξεία, σχεδόν ανηλεής ματιά πάνω στο βρετανικό ταξικό σύστημα. Με λατρεία στο έντονο χρώμα, κατέγραψε τις μικρές και μεγάλες εμμονές των συμπατριωτών του: από τις ηλιοκαμένες παραλίες και τα πλαστικά τραπεζάκια μέχρι τα πάρτι της μεσαίας τάξης και τις ιδιωτικές σχολικές γιορτές. Το εμβληματικό του λεύκωμα The Last Resort (1986), με τους παραθεριστές της εργατικής τάξης στο New Brighton του Λίβερπουλ, θεωρείται σημείο καμπής για τη βρετανική ντοκιμαντερίστικη φωτογραφία. Εκεί, η ασπρόμαυρη «σοβαροφάνεια» έδωσε τη θέση της σε μια εκρηκτική, ειρωνική, έγχρωμη ματιά πάνω στην καθημερινή ζωή.

Γεννημένος το 1952 στο Σάρεϊ, σε μια παιδική ηλικία που ο ίδιος χαρακτήριζε «βαρετή», ο Παρ βρήκε καταφύγιο στην παρατήρηση: πρώτα στα μεταναστευτικά πουλιά, έπειτα στους ανθρώπους. Στο Γιορκσάιρ ανακάλυψε τη φωτογραφία χάρη στον παππού του και την αίσθηση κοινότητας που του έλειπε. Από εκεί προέκυψε και το πρώτο του σοβαρό έργο, το The Non-Conformists, μια ασπρόμαυρη καταγραφή των Μεθοδιστών στο Χέμπντεν Μπριτζ – μια προσπάθεια, όπως έλεγε, να ξαναβρεί τη «χαμένη» του παιδική ηλικία.

Σπουδάζοντας στο Πολυτεχνείο του Μάντσεστερ και δουλεύοντας σε θέρετρα όπως τα Μπάτλινς, ο Παρ γνώρισε την κουλτούρα της βρετανικής διασκέδασης από πρώτο χέρι. Οι έντονα κορεσμένες καρτ-ποστάλ του Τζον Χάιντ άφησαν ισχυρό αποτύπωμα στη δουλειά του. Ακολούθησαν χρόνια πειραματισμού: η σειρά Bad Weather (1982), με χρήση υποβρύχιας κάμερας για να αποτυπώσει τις βροχερές εμμονές των Βρετανών, και αργότερα η εγκατάστασή του στο Γουάλασι, όπου γεννήθηκε το The Last Resort – το έργο που ο ίδιος θεωρούσε το πιο σημαντικό του.

Το βλέμμα του Παρ δεν χαρίστηκε σε κανέναν. Αν για την εργατική τάξη κατηγορήθηκε ότι την κοιτά «αφ’ υψηλού», για τη μεσαία τάξη υπήρξε ακόμη σκληρότερος. Στο The Cost of Living (1989) βύθισε τον φακό του σε κήπους, δεξιώσεις και ιδιωτικά σχολεία, αναδεικνύοντας με οξύ χιούμορ την καταναλωτική αυτάρκεια των «βολεμένων» της Θάτσερ. Για άλλους ήταν καθαρή ειρωνεία για την πάλη των τάξεων, για άλλους μια ψυχρή, σχεδόν ανθρωπολογική καταγραφή.

Τη δεκαετία του ’90 το ενδιαφέρον του στράφηκε στον μαζικό τουρισμό (Small World) και στον παγκόσμιο καταναλωτισμό (Common Sense), καταγράφοντας σώματα, αντικείμενα και συνήθειες σαν να εξερευνούσε έναν πλανήτη που πάσχει από υπερβολική δόση πλαστικού, σνακ και σουβενίρ. Η ένταξή του στο πρακτορείο Magnum το 1994 προκάλεσε αντιδράσεις, με τον Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν να χαρακτηρίζει τη δουλειά του «από άλλο πλανήτη». Ωστόσο ο χρόνος δικαίωσε τον Παρ: η επιρροή του στη σύγχρονη φωτογραφία είναι σήμερα αδιαμφισβήτητη.

Ο ίδιος δεν έκρυψε ποτέ την αγάπη/μίσους σχέση του με τη Βρετανία. Γοητευμένος από τις τοπικές γιορτές και τη νοσταλγική όψη των χωριών, αλλά απέναντι στον εθνικισμό και το Brexit, προσπαθούσε να κρατήσει την τέχνη του «μακριά από την πολιτική» – χωρίς όμως να το καταφέρνει πάντα. «Όλοι οι φωτορεπόρτερ είναι αριστεροί, δεν μπορείς να κάνεις αυτή τη δουλειά αν δεν νοιάζεσαι για τους ανθρώπους», είχε πει κάποτε, συνοψίζοντας ίσως καλύτερα από όλους το γιατί οι εικόνες του μας αφορούν ακόμη.

Σήμερα, ο κόσμος της φωτογραφίας αποχαιρετά έναν δημιουργό που κατάφερε να κάνει το κοινότοποσυναρπαστικό και το αστείο βαθιά αποκαλυπτικό. Οι παραλίες, τα πάρκα, τα εμπορικά κέντρα και οι γιορτές που κατέγραψε ο Μάρτιν Παρ συνεχίζουν να μας κοιτούν πίσω από τα κάδρα του, θυμίζοντάς μας ότι η πραγματικότητα είναι συχνά πιο παράξενη, πιο αστεία και πιο σκληρή απ’ όσο θέλουμε να παραδεχτούμε.

• Magnum
• The Last Resort
• βρετανική κοινωνία
• Μάρτιν Παρ
• ντοκιμαντέρ
• φωτογραφία