«Μίλησε» μετά από 170 χρόνια: Ιστορικός ερευνητής μετέφρασε φιρμάνι του 1855

Ένα εντυπωσιακό αυτοκρατορικό φιρμάνι, γραμμένο σε πάπυρο μήκους τριών μέτρων και φέροντας την υπογραφή του σουλτάνου Αμπντούλ Μετζίτ Α’, παρέμενε «σιωπηλό» για 170 χρόνια στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Το δυσανάγνωστο οθωμανικό κείμενο κατάφερε τελικά να μεταφράσει ο ιστορικός ερευνητής Γιώργος Μπατζακίδης, ρίχνοντας φως σε μια σημαντική στιγμή της ελληνοοθωμανικής διπλωματίας.

Το έγγραφο, με ημερομηνία Οκτώβριο του 1855, αποτελεί τον επίσημο διορισμό του Δημητρίου Ρίζου Νερουλού στη θέση του προξένου της Ελλάδας στην Αλεξάνδρεια. Ο Νερουλός αντικαθιστούσε τον εθνικό ευεργέτη Μιχαήλ Τοσίτσα. Το φιρμάνι καθορίζει με λεπτομέρειες τις αρμοδιότητές του, αναφέροντας ότι θα επιβλέπει τις εμπορικές υποθέσεις των Ελλήνων υπηκόων και θα επιλύει τις μεταξύ τους νομικές διαφορές.

Η «νεκρή» γλώσσα και το λάθος όνομα

Όπως εξηγεί ο κ. Μπατζακίδης, η μετάφραση ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Η οθωμανική γλώσσα είναι ένα πολύπλοκο κράμα τουρκικών, αραβικών και περσικών. «Είναι μια “νεκρή” γλώσσα», σημειώνει, τονίζοντας πως ένας σύγχρονος Τούρκος δεν μπορεί να τη διαβάσει, ενώ ένας Άραβας, αν και μπορεί να τη διαβάσει, δεν μπορεί να την καταλάβει.

Η αποκρυπτογράφηση έκρυβε και παγίδες. Η επίσημη διοικητική γραφή (divânî) συχνά παραλείπει λέξεις που εννοούνται. Επιπλέον, ο Οθωμανός γραφέας, μη εξοικειωμένος με τα ελληνικά ονόματα, είχε κάνει ένα κρίσιμο λάθος: ανέφερε τον νέο πρόξενο ως «Δημητράκη Ζιζουβά» αντί για Ρίζο Νερουλό.

Ο ερευνητής κατάφερε να διορθώσει το λάθος μέσω διασταύρωσης πηγών. Συμβουλεύτηκε το ΦΕΚ του 1855, όπου υπήρχε ο επίσημος διορισμός, την επιγραφή στο προξενείο της Αλεξάνδρειας, καθώς και το προσωπικό αρχείο του Νερουλού, όπου επιβεβαίωσε και τη συγγένειά του με τον λόγιο Ιάκωβο Ρίζο Νερουλό.

Η ανακάλυψη και η ιστορική σημασία

Το φιρμάνι εντοπίστηκε σχεδόν τυχαία. Μια συμφοιτήτρια του κ. Μπατζακίδη, κατά τη διάρκεια επίσκεψης στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), βρήκε τον άγνωστο πάπυρο μέσα σε έναν φάκελο του Δημητρίου Υψηλάντη. Ο ερευνητής ζήτησε την ψηφιοποίησή του και ξεκίνησε τη μελέτη.

Ο διορισμός του Νερουλού έγινε σε μια κρίσιμη καμπή της οθωμανικής ιστορίας, λίγο πριν το τέλος του Κριμαϊκού Πολέμου και την ανακοίνωση του «Χάτι Χουμαγιούν» (1856). Το διάταγμα αυτό παραχώρησε σημαντικές ελευθερίες στους μη μουσουλμάνους, οδηγώντας στην οικονομική εκτίναξη της ελληνικής κοινότητας στην Αίγυπτο, μια διαδικασία στην οποία ο Νερουλός έπαιξε καθοριστικό ρόλο.