Μνήμη Κορνήλιου Καστοριάδη

Στις 26 του μήνα συμπληρώνονται εικοσιτέσσερα χρόνια από την οριστική «αναχώρηση», ενός από τους πλέον επιδραστικούς στοχαστές του εικοστού αιώνα, του δικού μας Κορνήλιου Καστοριάδη. Και λεω «επιδραστικούς», γιατί δεν είναι λίγοι εκείνοι που θεωρούν ότι τα κείμενα του στο περιοδικό «Socialisme ou Barbarie» ( Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα») αποτέλεσαν την βασική πηγή έμπνευσης των εξεγερμένων φοιτητών του Μάη του ’68.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης γεννήθηκε το 1922 στην Κωνσταντινούπολη και την ίδια χρονιά η οικογένεια του μετακομίζει στην Αθήνα. Το 1941 θα προσχωρήσει στο ΚΚΕ για να το εγκαταλείψει έναν χρόνο αργότερα, διαφωνώντας με τον «σοβινιστικό προσανατολισμό», τον «ψευδοδημοκρατικό» και τον «γραφειοκρατικό» του χαρακτήρα και να ενταχθεί το 1943 στην τροτσκιστική οργάνωση του Αγη Στίνα. Παρέμεινε σε αυτήν ως το 1945 που έφυγε με το περίφημο πλοίο «Ματαρόα» μαζί με άλλους για το Παρίσι, όπου και θα εγκατασταθεί μόνιμα. Το 1947 , θα συμμετάσχει στην ίδρυση της ομάδας «Socialisme ou Barbarie» που από την επόμενη χρονιά έως το 1965 θα εκδίδει το ομώνυμο περιοδικό, από το οποίο θα ασκήσει σφοδρή κριτική στο σοβιετικό καθεστώς αλλά και στα δυτικά φιλελεύθερα καθεστώτα θεωρώντας και τα δύο απορροές του «Γραφειοκρατικού Καπιταλισμού». (Δικός του ο όρος..)

Όμως η μεγαλύτερη συνεισφορά του Καστοριάδη στην σύγχρονη πολιτική σκέψη εδράζεται στην σύζευξη της κοινωνικής θεωρίας και της ψυχανάλυσης, πράγμα το οποίο αποτυπώνεται στο σημαντικότερο βιβλίο του που έχει τίτλο «Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας». Κεντρικός όρος στον στοχασμό του είναι «η αυτονομία» της οποίας στόχος είναι η συνειδητοποίηση της αυτοθέσμισης της κοινωνίας. Σύμφωνα με αυτήν, οι ανθρώπινες κοινωνίες θα πρέπει να μπουν στην δύσκολη διαδικασία να συνειδητοποιήσουν την αυτοθέσμιση τους. Δηλαδή να αντιληφθούν ότι οι άνθρωποι ενώ συγκροτούνται οι ίδιοι σε κοινότητες, ταυτόχρονα ευθύνονται για την ιστορία τους η οποία είναι αποτέλεσμα της δική τους θέλησης και δράσης. «Η πολιτική για τον Καστοριάδη υπάρχει όταν υπάρχει η αυτοστοχαστική δράση των ανθρώπων ως συλλογικότητας και δεν υπάρχει όταν οι άνθρωποι εκχωρούν τις επιθυμίες τους, τα όνειρά τους, την δράση τους, την εξουσία τους, στους δήθεν αντιπροσώπους τους που αντιπροσωπεύουν οικογενειακά, κομματικά, ιδιωτικά και προσωπικά συμφέροντα», θα γράψει χαρακτηριστικά ο μελετητής του έργου του Γιώργος Οικονόμου.

Ως εκ τούτου έχει ατυχήσει οικτρά όποιος θεωρήσει ότι στον Καστοριάδη θα βρει ολοκληρωμένους και στιλπνούς από ορθολογιστική λάμψη Παρθενώνες, έτοιμους να του παράσχουν προκατασκευασμένες και «αυταπόδεικτες» απαντήσεις. Γιατί η ανάγνωση του έργου του δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια έξοχη περιπέτεια σκέψης, στην οποία ανακαλύπτεις σελίδα – σελίδα , τον τρόπο με τον οποίο χτίζονται από τα κόμματα και τις «επαναστατικές πρωτοπορίες» οι ιδεολογικοί Παρθενώνες..

Εδώ επιτρέψτε μου να σας πω και την προσωπική μου εμπειρία με το έργο του Καστοριάδη. Ήμουν 16 -17 χρονών όταν έπεσε στα χέρια μου μια μπροσούρα με τον τίτλο «Το επαναστατικό πρόβλημα στον σύγχρονο καπιταλισμό». Συγγραφέας της κάποιος παντελώς άγνωστός μου Πωλ Καρντάν. Νεαρός κομμουνάριος τότε εγώ, με έκπληξη διάβασα σ΄ αυτήν ότι τιμημένο προλεταριάτο, η τάξη που σύμφωνα με τον Μαρξ είχε κληθεί από την ιστορία να επαναστατήσει κατά της κοινωνικής αδικίας είχε μικραστικοποιηθεί για τα καλά, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ότι οι εργάτες είχαν απωθήσει στο απώτατο μέλλον την ιδέα της επανάστασης , γιατί , όπως έλεγε χαρακτηριστικά, αν την πραγματοποιούσαν τώρα δεν θα έχαναν μόνο τις αλυσίδες τους, αλλά θα έχαναν και το καινούριο διαμέρισμα που αγόρασαν Μνήμη Κορνήλιου Καστοριάδη. Όπως και το καινούριο αυτοκίνητο αλλά και την καινούρια τηλεόραση καθώς και το καινούριο αμάξι , που κι αυτά είχαν αγοράσει με δόσεις!!Όπως ήταν φυσικό , η κομμουνιστική ορθοδοξία μου γκρεμίσθηκε συθέμελα από τον «σεισμό»του Πωλ Καρντάν. Την θέση της πίστης είχε πάρει πλέον η κριτική σκέψη. Για όλους και για όλα..

Επίσης σ’ αυτό το μικρό βιβλιαράκι πρωτοδιάβασα για τον Μάη του 68, για την κόντρα που υφέρπει ανάμεσα στους σχεδιαστές των προϊόντων και σ΄αυτούς που τα παράγουν, για την «απεργία ζήλου» (grève du zèle ) , καθώς και για τον πατερναλιστικό χαρακτήρα των «επαναστατικών πρωτοποριών» που σαν Μεγάλοι Αδελφοί επιμένουν να σκέφτονται πριν από μας για μας , που έλεγε και η παλιά διαφήμιση των αδελφών Λαμπρόπουλοι.

Χρόνια αργότερα θα μάθαινα ότι το πραγματικό όνομα του συγγραφέα που άλλαξε τον τρόπο της σκέψης μου, ήταν Κορνήλιος Καστοριάδης και πως το «Καρνταν» ήταν ένα από τα ψευδώνυμα που είχε επιλέξει επειδή το Γαλλικό κράτος δεν του είχε δώσει ακόμη την βίζα παραμονής.

Κι αν για κάτι είμαι ευγνώμων προς την δημοσιογραφία, είναι γιατί μου έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσω από κοντά μια τέτοια προσωπικότητα το 1989,όταν αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτορας του Παντείου Πανεπιστημίου και να ανταλλάξω μερικές σκέψεις μου μαζί του…

• Κορνήλιος Καστοριάδης