Οι επικές ιστορικές θεωρίες για το Βόρειο Σέλας

Τις μέρες μετά την καταστολή μιας ιακωβίτικης εξέγερσης στην Αγγλία το 1716, παράξενα φώτα εμφανίστηκαν να χαράζουν τον νυχτερινό ουρανό. Περιγράφονταν διαφορετικά: σαν «καθαρή φλόγα», «κάτι που έμοιαζε με τους σωλήνες ενός εκκλησιαστικού οργάνου» και «βροχή αίματος». Οι άνθρωποι έδιναν επίσης διαφορετικές ερμηνείες στο θέαμα, από γίγαντες με φλεγόμενα σπαθιά μέχρι στρατούς που μάχονταν στον ουρανό.

Κατά την Ιακωβίτικη Εξέγερση, οι εκθρονισμένοι καθολικοί Στιούαρτς προσπάθησαν να ανακτήσουν τον αγγλικό θρόνο από την προτεσταντική μοναρχία, και η ερμηνεία αυτών των οραμάτων εξαρτιόταν από τις πολιτικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις του κάθε ανθρώπου. Όπως έγραψε τότε ένας Άγγλος κληρικός και συγγραφέας, κάποιοι είδαν τον «δεινό ξένο» με ανήσυχη κατάπληξη. Άλλοι, πρόσθεσε, «διάβασαν στο λαμπερό του πρόσωπο τη μοίρα των εθνών και την πτώση των βασιλείων».

Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι παιχνιδιάρικες εκρήξεις χρωμάτων και σχημάτων από το Βόρειο Σέλας προκαλούνται από δραστηριότητα στην επιφάνεια του Ήλιου. Τα φώτα αυτά φωτίζουν ουρανούς πέρα από τις συνηθισμένες τους περιοχές όταν η ηλιακή δραστηριότητα κορυφώνεται. Τις τελευταίες ημέρες, μια ισχυρή γεωμαγνητική καταιγίδα έκανε το Βόρειο Σέλας ορατό ακόμη και σε περιοχές του Ηνωμένου Βασιλείου και των ΗΠΑ.

Ωστόσο, γραπτά αρχεία και προφορικές παραδόσεις δείχνουν ότι οι άνθρωποι μαγνητίζονταν από αυτά τα χρώματα επί χιλιετίες -και επινόησαν ενδιαφέρουσες θεωρίες για το τι τα προκαλούσε. Κάποιες από αυτές τις ιστορίες είναι κατάλοιπα του παρελθόντος. Για παράδειγμα, η γέφυρα Μπιφρόστ στη νορδική κοσμολογία, το ουράνιο τόξο που ένωνε τον κόσμο των θνητών με τον κόσμο των θεών, ίσως να αναφερόταν στο Σέλας. Άλλες όμως εξακολουθούν να αποτελούν μέρος προφορικών παραδόσεων, και αντιμετωπίζονται κυρίως ως πολιτιστική κληρονομιά ή ηθικά διδάγματα παρά ως κυριολεκτικές πεποιθήσεις.

Ο Αριστοτέλης και το Βόρειο Σέλας

Μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες, η παλαιότερη αναφορά σε Σέλας θεωρούταν ότι προερχόταν από την Κίνα, το 193 π.Χ., όταν ένας αυτοκράτορας της δυναστείας Τζιν έγραψε ότι «ο ουρανός άνοιξε στα βορειοανατολικά». Τώρα όμως οι μελετητές βρίσκουν ακόμη παλαιότερες πιθανές αναφορές.

Αρχαία ελληνικά κείμενα, όπως τα Μετεωρολογικά του Αριστοτέλη (330 π.Χ.), μπορεί να αναφέρονται στο Σέλας. Περιγράφουν νυχτερινά οράματα που άλλοτε μοιάζουν με «εμφάνιση φλόγας» και άλλοτε με «κινούμενες δάδες και αστέρια». Υπάρχει επίσης η αναφορά σε «ένα πολύ κόκκινο ουράνιο τόξο τεντωμένο στην ανατολή» στα αστρονομικά ημερολόγια σε πήλινες πινακίδες της Βαβυλώνας (567 π.Χ.), καθώς και ασσυριακά αρχεία που τα προηγούνται τουλάχιστον έναν αιώνα.

Οι Ασσύριοι γραφείς χάραζαν αυτές τις αναφορές για «κόκκινη λάμψη», «κόκκινο σύννεφο» και «κόκκινο ουρανό» σε σφηνοειδείς πινακίδες, μαζί με ερμηνείες — όπως οιωνούς για ιστορικά γεγονότα — για να ενημερώσουν τους βασιλείς τους.

Η παλαιότερη γνωστή αναφορά ίσως είναι πλέον ένα κείμενο 3.000 ετών γραμμένο σε μπαμπού, περίπου 300 χρόνια νωρίτερα. Σε μελέτη του 2023, ερευνητές εντόπισαν αναφορά σε Σέλας στα Χρονικά από Μπαμπού, μια αρχαία κινεζική χρονικογραφία. Περιγράφει ένα «πεντάχρωμο» συμβάν κατά τη διάρκεια της νύχτας, που σύμφωνα με τους ερευνητές υποδηλώνει «ενδεχόμενο ακραίο διαστημικό καιρικό φαινόμενο» στις αρχές του 10ου αιώνα π.Χ. Οι ερευνητές κάνουν τεκμηριωμένες υποθέσεις ότι αυτές οι ποιητικές περιγραφές αφορούν το Σέλας, διασταυρώνοντας ιστορικές μαρτυρίες με επιστημονικά δεδομένα, όπως η παρελθοντική ηλιακή δραστηριότητα και η θέση του μεταβαλλόμενου μαγνητικού πεδίου της Γης, αποκλείοντας άλλα ουράνια φαινόμενα.

Φωτιά, αίμα και θάνατος

Αυτά τα παραδείγματα είναι αξιοσημείωτα επειδή προέρχονται από περιοχές όπου το Σέλας εμφανίζεται σπάνια. Όμως για ανθρώπους σε υψηλά γεωγραφικά πλάτη —Ισλανδία, Γροιλανδία, βόρεια Σκανδιναβία, Αλάσκα, Καναδά και βόρεια Ρωσία— το Βόρειο Σέλας είναι συχνό φαινόμενο. Εκεί, το Σέλας αποτελούσε ανέκαθεν μέρος μιας ευρύτερης κοσμοαντίληψης που συνέδεε ανθρώπους και περιβάλλον.

Οι παραδόσεις ποικίλλουν σημαντικά, από μύθους δημιουργίας μέχρι ναυσιπλοΐα και πρόγνωση καιρού. Για κάποιους, τα φώτα αντιπροσωπεύουν προγόνους ή σαμανικές δυνάμεις. «Οι ιθαγενείς λαοί σε όλη την αρκτική περιοχή συνδυάζουν την πνευματική τους κατανόηση για το Βόρειο Σέλας με τη φυσική τους σχέση με αυτό, συχνά μέσω ιστοριών», έγραψαν οι Μελ Όλσεν και Φέιθ Φιέλντ, που συμμετέχουν στην αναβίωση της κουλτούρας των Σάμι στη Βόρεια Αμερική, σε άρθρο του 2020.

Ο θάνατος και η πάλη είναι συχνά θέματα. Το Σέλας προκαλούσε φόβο σε κοινότητες των Σάμι, γράφουν οι Όλσεν και Φιέλντ. Η εμφάνισή του συνόδευε προειδοποιήσεις να μένουν ήσυχοι όταν εμφανιζόταν —και σίγουρα να μην το κοροϊδεύουν— ενώ οι γυναίκες συμβουλεύονταν να καλύπτουν τα μαλλιά τους για να μην «μπερδευτούν» με τις ακτίνες του. Παρόμοιες προειδοποιήσεις υπάρχουν ακόμη στους αυτόχθονες λαούς της Αλάσκας, όπου κάποιοι λένε ότι ως παιδιά τους έλεγαν πως τα φώτα παίζουν ποδόσφαιρο με κεφάλια για να τους τρομάξουν ώστε να γυρίσουν σπίτι στην ώρα τους.

Εν τω μεταξύ, το Νότιο Σέλας —το aurora australis— το απολαμβάνουν περισσότερο οι πιγκουίνοι, αλλά μερικές φορές το βλέπουν και άνθρωποι που ζουν πολύ νότια. Σε παραδόσεις των Πρώτων Εθνών, οι ερμηνείες του φαινομένου σχετίζονται συχνά με αίμα, φωτιά και θάνατο. «Οι αουρωρίδες προκαλούν μεγάλο φόβο στους ανθρώπους που τις βλέπουν, και σε κάποιες κοινότητες είναι ταμπού —επιτρέπεται να τις παρατηρούν και να τις ερμηνεύουν μόνο μυημένοι γηραιοί», έγραψε το 2013 ο ερευνητής Ντουέιν Χαμάτσερ, σήμερα καθηγητής πολιτισμικής αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης.

Αστραφτερές χορεύτριες

Παρά το εύρος των ιστορικών αναφορών, η σύγχρονη ονομασία aurora borealis δεν εμφανίστηκε μέχρι τον 17ο αιώνα. Η πρώτη γνωστή καταγεγραμμένη αναφορά προήλθε από τον Ιταλό αστρονόμο Γαλιλαίο Γαλιλέι στο έργο του Λόγος περί Κομητών (1619), όπου αναφέρεται στην Αυγή, τη ρωμαϊκή θεά της αυγής, και στον Βορέα, τον ελληνικό θεό των καταιγίδων και του βόρειου ανέμου. Το Νότιο Σέλας, aurora australis, πήρε το όνομά του από τον Άουστερ, το ρωμαϊκό θεό του νότιου ανέμου. Άλλα ονόματα του φαινομένου δίνουν ενδείξεις για το πώς το αντιλαμβάνονταν. Στη Λαπωνία, τα βόρεια φώτα ήταν το άγγιγμα της ουράς μιας αρκτικής αλεπούς που χτυπούσε το χιόνι —μια ιστορία που εξακολουθεί να επιβιώνει στο φινλανδικό όνομα revontulet («φωτιές της αλεπούς»). Στα Σέτλαντ αποκαλούνται mirrie dancers —«λαμπερές χορεύτριες».

Η λέξη των Σάμι, guovsahasat, μεταφράζεται ως «τα φώτα που μπορείς να ακούσεις», λέει η Φιόνα Έιμερι, ερευνήτρια στην ιστορία και φιλοσοφία της επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Αναφέρεται στους παράξενους ήχους που κάποιοι αναφέρουν ότι ακούν παράλληλα με τα οπτικά φαινόμενα του σέλας. «Για αυτές τις κοινότητες, ο ήχος και η εικόνα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα».

Σε μέρη όπου παράξενα φώτα εμφανίζονταν μόνο περιστασιακά, οι άνθρωποι συχνά αντιδρούσαν διαφορετικά από ό,τι στις περιοχές όπου ήταν συχνότερα. Κατά καιρούς, οι άνθρωποι έδιναν βαθιά πολιτική ή θρησκευτική σημασία στην εμφάνιση του σέλας. Κατά τον αμερικανικό πόλεμο ανεξαρτησίας τον 18ο αιώνα, για παράδειγμα, ο Ουαλός ποιητής Χιου Τζόουνς ερμήνευσε εμφανίσεις σέλας ως σημάδι ότι η Βρετανία έπρεπε να υπερασπιστεί την προτεσταντική πίστη και να κάνει ειρήνη με την Αμερική.

Μετά τις εμφανίσεις του 1716 στην Ιακωβίτικη Εξέγερση, ο αστρονόμος Έντμουντ Χάλεϊ περιέγραψε την «εκπληκτική εμφάνιση» των φώτων και προσπάθησε να εξηγήσει την επιστημονική τους προέλευση. Παρ’ όλα αυτά, όταν εμφανίστηκε ξανά σέλας κατά την τελική εξέγερση του 1745, τα φώτα στον βορρά θεωρήθηκαν και πάλι θεϊκά, με έναν άλλο Ουαλό ποιητή να τα περιγράφει ως arwyddion cryfion Crist («ισχυρά σημάδια του Χριστού»).

Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν πώς οι άνθρωποι απέδιδαν πνευματικό ή πολιτικό νόημα σε ένα φυσικό φαινόμενο, ιδιαίτερα σε περιόδους αναταραχής ή αβεβαιότητας, λέει η Καθρίν Τσάρνελ-Γουάιτ, ερευνήτρια Κελτικών και Ουαλικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Άμπεριστουιθ.

Από τις ιστορίες στην επιστήμη

Όσο φανταστικές κι αν φαίνονται αυτές οι ιστορίες στον σύγχρονο αναγνώστη, μας προσφέρουν μια ματιά στις πολιτισμικές αντιλήψεις για τα φυσικά φαινόμενα. Οι ιστορίες για το Σέλας φωτίζουν επίσης τη σταδιακή διαδικασία με την οποία οι άνθρωποι ανακάλυψαν πώς λειτουργεί. Οι ήχοι του σέλας, για παράδειγμα, θεωρούνταν για καιρό ψυχολογικό φαινόμενο, λέει η Έιμερι. Αλλά όταν οι ερευνητές άρχισαν να εκτιμούν περισσότερο τις εμπειρίες των ανθρώπων που ζουν σε βόρειες περιοχές, άρχισαν να υποθέτουν ότι προκαλούνται από την εκφόρτιση στατικού ηλεκτρισμού. Κάποιες ιστορίες βοηθούν επίσης τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα τον ηλιακό κύκλο και τις συνακόλουθες γεωμαγνητικές καταιγίδες που μπορούν να διαταράξουν σύγχρονα συστήματα επικοινωνίας και πλοήγησης.

Ο Ρόμπερτ Μαρκ Φρέντμαν, ομότιμος καθηγητής ιστορίας της επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Όσλο, επισημαίνει ότι εξακολουθούν να κυκλοφορούν σύγχρονοι μύθοι για αυτό το απολύτως φυσικό φαινόμενο. Ένας, λέει, ότι Ιάπωνες τουρίστες ταξιδεύουν στη Σκανδιναβία για να κάνουν σεξ κάτω από το Βόρειο Σέλας για να συλλάβουν ένα τυχερό παιδί. Η ιστορία μπορεί να επινοήθηκε σκόπιμα, αλλά η ιδέα συνεχίζει να προωθείται από ευρηματικούς τουριστικούς οργανισμούς, οπότε ίσως έχει γίνει αυτοεκπληρούμενη.

Καθώς οι επιστήμονες συνεχίζουν να μαθαίνουν περισσότερα για το Σέλας, υπάρχουν επίσης πολλά να ανακαλυφθούν για το πώς το αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο. Πράγματι, όπως λένε ειδικοί στο BBC, πιθανότατα υπάρχουν κι άλλες υπέροχες ιστορίες που φυλάσσονται με ζήλο μέσα σε κοινότητες -ή χάνονται για πάντα καθώς εξαφανίζονται οι ιθαγενείς γλώσσες.

• Βόρειο Σέλας
• θεωρίες
• ιστορία