Σαρτζετάκηδες και Πενταράκηδες: Η αιματοβαμμένη βεντέτα στην Κρήτη με τους 140 νεκρούς – Τελείωσε με μια ψήφο στην Βουλή

Στη συλλογική φαντασία, η Κρήτη του 20ού αιώνα είναι ένας τόπος ηρωικής αντίστασης και άγριας ομορφιάς. Όμως, κάτω από το λαμπρό φως του ήλιου, στα ορεινά χωριά και τις περήφανες κοινότητες, ίσχυε για αιώνες ένας άλλος νόμος: ο «πικρός νόμος της ανταπόδοσης».   Ένας κόσμος όπου η σιωπή, η «ομερτά», ήταν συχνά πιο εκκωφαντική από τους πυροβολισμούς και όπου μια προσβολή δεν ξεχνιόταν, παρά μόνο όταν «το αίμα ξεπλένεται με αίμα».

Σε αυτό το σκηνικό, γεννήθηκε η πιο διαβόητη και φονική έχθρα στη σύγχρονη ελληνική ιστορία: η βεντέτα μεταξύ των Σαρτζέτηδων (ή Σαρτζετάκηδων) από τον Πρινέ και των Πεντάρηδων (ή Πενταράκηδων) από το κοντινό χωριό, την Αγία Ειρήνη, στα Χανιά.  

Δεν επρόκειτο για μια απλή διαμάχη. Ήταν ένας πόλεμος χαμηλής έντασης που διήρκεσε 44 χρόνια, από το 1941 έως το 1985. Ο απολογισμός του ήταν ασύλληπτος: οι πηγές κάνουν λόγο για 110 έως 140 νεκρούς , καθιστώντας την, αδιαμφισβήτητα, ως τη «φονικότερη βεντέτα» του 20ού αιώνα στην Ελλάδα.  

Για να κατανοήσει κανείς την υπόθεση Σαρτζετάκη-Πενταράκη, πρέπει πρώτα να αποκωδικοποιήσει τον θεσμό που την γέννησε. Είναι ένας «κοινωνικός κώδικας» , ένας «άγραφος νόμος» που διαθέτει δικούς του κανόνες, τελετουργίες και ηθική.  

Η σπίθα (1941) και η κλιμάκωση του αίματος

Η βεντέτα μεταξύ των Σαρτζετάκηδων και των Πενταράκηδων ξεκίνησε την πιο σκοτεινή περίοδο της σύγχρονης ιστορίας, το 1941. Το νησί βρισκόταν υπό τη σκληρή γερμανική κατοχή, με τους Κρητικούς να πολεμούν τον κοινό εχθρό. Όμως, ένας άλλος, εσωτερικός πόλεμος μόλις ξεκινούσε.

Αν και οι λεπτομέρειες χάνονται στην ομίχλη του χρόνου και «κανείς δεν είναι βέβαιος» για την ακριβή πρώτη αιτία , η πιθανότερη αφορμή που αναφέρεται σταθερά είναι η «ατίμωση» μιας νεαρής κοπέλας. Αυτή η προσβολή της τιμής, σε μια εποχή χάους όπου ο κρατικός νόμος είχε καταρρεύσει, ήταν αρκετή για να ανάψει μια φωτιά που θα έκαιγε για 44 χρόνια.  

Η περίοδος κορύφωσης του μίσους ήταν από το 1941 έως το 1956. Το μίσος «φούντωσε» ιδιαίτερα μετά το τέλος του πολέμου και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, όπου οι πολιτικές διαφορές συχνά κάλυπταν ή τροφοδοτούσαν τις οικογενειακές. Οι δολοφονίες ήταν συνεχείς, με τον συνολικό αριθμό των θυμάτων να ξεπερνά τα 140. Σε αυτόν τον μακάβριο κατάλογο περιλαμβάνονταν όχι μόνο άνδρες σε μάχιμη ηλικία, αλλά και γυναίκες και ανήλικα παιδιά.  

Η στιγμή που ο κύκλος του αίματος απέδειξε ότι δεν είχε όρια, ήρθε στις 28 Μαρτίου 1948. Ο Λευτέρης Σαρτζετάκης, που υπηρετούσε ως χωροφύλακας, λιποτάκτησε από την υπηρεσία του. Εγκατέλειψε δηλαδή τον ρόλο του ως όργανο του κράτους, για να εκτελέσει το «χρέος» του στον νόμο της βεντέτας, ως εκδίκηση για τη δολοφονία του δικού του αδελφού. Εντόπισε και δολοφόνησε εν ψυχρώ, μέσα στην πόλη των Χανίων, τον 14χρονο Ανδρέα Πεντάρη.  

Η δολοφονία του ανήλικου Ανδρέα δεν έφερε το τέλος, αλλά την επόμενη πράξη. Λίγα χρόνια αργότερα, ένας άλλος Πεντάρης, ο Σταμάτης, αδελφός του Βαγγέλη Πεντάρη, έπεφτε νεκρός.

 Τότε, ο νεαρός Βαγγέλης Πεντάρης, μαθητής γυμνασίου ακόμα, ανέλαβε ο ίδιος την ευθύνη της εκδίκησης. Όπως αναφέρεται, αποφάσισε να «κλείσει τον κύκλο του αίματος». Σκότωσε έναν «διαπρεπή εκπρόσωπο» της οικογένειας Σαρτζετάκη. Ο Βαγγέλης Πεντάρης δικάστηκε για την πράξη του. Το δικαστήριο, ωστόσο, τον αθώωσε, αναγνωρίζοντας το «νεαρό της ηλικίας του» και, όπως αναλύθηκε, την «ιδιομορφία του εγκλήματος» ως μιας πράξης που υπαγορεύτηκε από τον πανάρχαιο εθιμικό κώδικα.  

Αυτά τα δύο γεγονότα-καθρέφτες —ο χωροφύλακας Σαρτζετάκης που εγκαταλείπει το κράτος για να υπηρετήσει τη βεντέτα, και το κράτος που αθωώνει τον Πεντάρη, επικυρώνοντας ουσιαστικά τη βεντέτα— αποδεικνύουν την πλήρη αδυναμία του κράτους δικαίου να επιβληθεί. Η Κρήτη της εποχής εκείνης ήταν, de facto, νομικά αυτόνομη.

Το 1955, 82ο θύμα θα είναι ο Απόστολος Σαρτζέτης. Εκτελείται με πέντε σφαίρες, έξω από το σπίτι του όταν τραγουδούσε μια μαντινάδα. Προς ανακούφιση όλων όμως, δράστης δεν ήταν κάποιος Πεντάρης, αλλά ένας αδερφός ενός ερωτικού του «θύματος». Οι εφημερίδες της εποχής εύχονται συμφιλίωση ανάμεσα στις δύο οικογένειες και να σταματήσει να επικρατεί ο τρόμος και ο φόβος.

Τον Μάρτιο του 1965, στον δρόμο Χανίων-Σελίνου, ένας από τους Πεντάρηδες σκότωσε έναν από τους Σαρτζέτηδες.

Η συμφιλίωση όμως δεν έρχεται, με έναν μαθητή γυμνασίου να κλείνει τον κύκλο του αίματος, τον Βαγγέλη Πεντάρη. Ο νεαρός σκοτώνει έναν διαπρεπή εκπρόσωπο της οικογένειας Σαρτζετάκη, ως εκδίκηση για τον φόνο του αδερφού του Σταμάτη. Δικάζεται αλλά αθωώνεται, λόγω του νεαρού της ηλικίας του.

Για σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά την τελευταία πράξη εκδίκησης, η βεντέτα παρέμενε σε ύφεση. Οι οικογένειες ζούσαν υπό καθεστώς τρόμου και επιφυλακής, αλλά οι μαζικές δολοφονίες είχαν σταματήσει. Η επίσημη συμφιλίωση, ο «σασμός», δεν είχε έρθει. Και όταν τελικά ήρθε, δεν τον έφεραν οι παραδοσιακοί «σαστάδες» (διαμεσολαβητές) , αλλά η ίδια η κεντρική πολιτική σκηνή της χώρας, με τον πιο απίθανο και δραματικό τρόπο.  

Μάρτιος 1985. Η Ελλάδα βρίσκεται σε πολιτικό αναβρασμό. Η θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνου Καραμανλή, λήγει. Όλη η χώρα, συμπεριλαμβανομένου του κυβερνώντος ΠΑΣΟΚ, περιμένει ότι ο Πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου θα προτείνει τον Καραμανλή για δεύτερη θητεία.  

Όμως, ο Παπανδρέου «κάνει την έκπληξη». Αντί για τον Καραμανλή, προτείνει για το ανώτατο αξίωμα της χώρας έναν ανώτατο δικαστικό, τον Χρήστο Σαρτζετάκη. Ένα όνομα βαρύ, γνωστό στο πανελλήνιο ως ο θαρραλέος ανακριτής της υπόθεσης δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη. Ένα όνομα, όμως, που στα Χανιά σήμαινε κάτι εντελώς διαφορετικό.

Το δίλημμα του Βαγγέλη Πεντάρη

Η πρόταση αυτή προκαλεί σεισμό στο εσωτερικό του ΠΑΣΟΚ. Για να εκλεγεί ο Σαρτζετάκης στην κρίσιμη τρίτη ψηφοφορία, απαιτούνταν η απόλυτη πλειοψηφία των 180 βουλευτών. Η κοινοβουλευτική ομάδα του ΠΑΣΟΚ ήταν οριακή. Κάθε ψήφος μετρούσε.

Και ένας από αυτούς τους βουλευτές ήταν ο Βαγγέλης Πεντάρης, εκλεγμένος στα Χανιά. Ο ίδιος άνθρωπος που, δεκαετίες πριν, ως μαθητής, είχε πάρει εκδίκηση για τον φόνο του αδελφού του, σκοτώνοντας έναν Σαρτζετάκη, καλούταν τώρα από τον αρχηγό του να ψηφίσει έναν άλλο Σαρτζετάκη για Πρόεδρο της Δημοκρατίας.  

Το ηθικό βάρος που έπεσε στους ώμους του Πεντάρη ήταν αδιανόητο. Μια αφήγηση από το παρασκήνιο της εποχής, αναφέρει τη δραματική συνομιλία του Πεντάρη με τον Παπανδρέου. Ο βουλευτής, σε προφανή αμηχανία, φέρεται να είπε: «Μου σκότωσε ο αδελφός του τον αδελφό, του σκότωσα τον αδελφό και τώρα πρέπει να τον ψηφίσω Πρόεδρο Δημοκρατίας;».  

Η ψηφοφορία στην ολομέλεια της Βουλής εξελίχθηκε σε θρίλερ. Ο Χρήστος Σαρτζετάκης κατάφερε να συγκεντρώσει 181 ψήφους, μία παραπάνω από το όριο. Η 181η, η καθοριστική ψήφος, προήλθε από τον Βαγγέλη Πεντάρη.  

Με αυτή τη μία ψήφο, ο Πεντάρης δεν εξέλεξε απλώς έναν Πρόεδρο. Τερμάτισε «και τυπικά» την πιο αιματηρή βεντέτα της σύγχρονης Ελλάδας.  

Ο σασμός στην Βουλή

Ο «σασμός» που επιτεύχθηκε στην Αθήνα, έπρεπε να επικυρωθεί και στην Κρήτη. Η συμφιλίωση ολοκληρώθηκε συμβολικά εκεί που ξεκίνησαν όλα. Ακολούθησε η ιστορική επίσκεψη του νέου Προέδρου της Δημοκρατίας, Χρήστου Σαρτζετάκη, στον Κάνδανο Σελίνου στα Χανιά. Ήταν μια πράξη αναγνώρισης, σεβασμού και οριστικής ειρήνευσης, κλείνοντας τον κύκλο του αίματος.  

Ο άνθρωπος-κλειδί σε όλη αυτή την ιστορία, ο Βαγγέλης Πεντάρης, έζησε το υπόλοιπο της ζωής του έχοντας επιτύχει αυτή την κάθαρση. Η πορεία του ως πλοίαρχος του εμπορικού ναυτικού και ως πολιτικός επισφραγίστηκε από τον τίτλο που ο ίδιος επέλεξε για την αυτοβιογραφία του: «Ο πλοίαρχος της Ειρήνης».  

Η βεντέτα Σαρτζετάκη-Πενταράκη έληξε οριστικά το 1985. Ωστόσο, η «κουλτούρα της βεντέτας», ο άγραφος νόμος της τιμής και η επικίνδυνη σχέση με την οπλοκατοχή, δεν έχουν πεθάνει.

Τα πρόσφατα τραγικά γεγονότα σε χωριά της Κρήτης, όπως στα Βορίζια , τα οποία εθνικά και διεθνή μέσα ενημέρωσης έσπευσαν να συνδέσουν με τις παλιές πληγές, θυμίζουν ότι η σκιά του παρελθόντος είναι βαριά.

Η ιστορία των Σαρτζετάκηδων και των Πενταράκηδων παραμένει η απόλυτη αφήγηση-προειδοποίηση. Διδάσκει τον φρικτό φόρο αίματος που απαιτεί ο άγραφος νόμος, έναν φόρο που πλήρωσαν 140 ψυχές. Ταυτόχρονα, όμως, διδάσκει και την τεράστια πολιτική, προσωπική και συμβολική δύναμη που απαιτείται για να έρθει ο «σασμός». Η σύγχρονη Κρήτη παλεύει ακόμα να ισορροπήσει την περήφανη παράδοσή της με την ανάγκη για ένα σύγχρονο κράτος δικαίου. Η βεντέτα που έσβησε με μια ψήφο στη Βουλή το 1985, παραμένει το πιο διδακτικό, αιματηρό και, τελικά, λυτρωτικό κεφάλαιο αυτής της διαρκούς πάλης.  

• βεντέτα
• Σαρτζετάκηδες και Πενταράκηδες