Θαλάσσια Πάρκα: Η Αθήνα κάνει «ρελάνς» στο Αιγαίο – Η τουρκική αντίδραση και το μέλλον στις ελληνικές θάλασσες

Η Αθήνα προχωρά στη θεσμοθέτηση δύο θαλάσσιων πάρκων, ένα στις νότιες Κυκλάδες, όπου εντοπίζεται ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο περιβαλλοντικό οικοσύστημα, και ένα στο Ιόνιο. Η κίνηση αυτή υλοποιεί μια σχετική δέσμευση προς τα Ηνωμένα Έθνη και παράλληλα αποτελεί άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων που απορρέουν από την ελληνική επικράτεια.

Ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, ανακοινώνοντας τη δημιουργία των δύο νέων Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων, τόνισε: «Η θάλασσα υπήρξε πάντα η σιωπηλή δύναμη της Ελλάδας. Είναι μέρος του ποιοι είμαστε — διαμόρφωσε τον πολιτισμό και την ιστορία μας, τρέφει τον λαό μας και καλλιεργεί το πνεύμα μας. Τα πάρκα αυτά θα είναι από τις μεγαλύτερες θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Θα μας επιτρέψουν να επιτύχουμε τον στόχο της προστασίας του 30% των χωρικών υδάτων μας έως το 2030, πολύ νωρίτερα από το προβλεπόμενο».

Η αντίδραση της Άγκυρας και η απάντηση της Αθήνας

Αμέσως μετά τις ανακοινώσεις του Πρωθυπουργού, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών έθεσε και πάλι ζήτημα «γκρίζων ζωνών» στο Αιγαίο, κάνοντας λόγο για διμερείς διαφορές και μονομερείς ελληνικές ενέργειες. Στην ανακοίνωσή του ανέφερε: «Τα θαλάσσια πάρκα που θα κηρυχθούν στο Αιγαίο δεν θα έχουν κανένα νομικό αποτέλεσμα στο πλαίσιο των αλληλένδετων προβλημάτων του Αιγαίου μεταξύ των δύο χωρών, συμπεριλαμβανομένων των γεωγραφικών σχηματισμών των οποίων η κυριότητα δεν έχει μεταβιβαστεί στην Ελλάδα με διεθνείς συνθήκες… Θα πρέπει να αποφεύγονται μονομερείς ενέργειες σε κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες όπως το Αιγαίο και τη Μεσόγειο».

Η απάντηση της Αθήνας ήταν άμεση και αυστηρή, με το Υπουργείο Εξωτερικών να επαναλαμβάνει ότι «γκρίζες ζώνες» στο Αιγαίο δεν υπάρχουν, επισημαίνοντας ότι η ελληνική κυριαρχία δεν τίθεται υπό διαπραγμάτευση. «Αναφορές σε κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες είναι εντελώς ανεδαφικές. Το νομικό καθεστώς στο Αιγαίο είναι ξεκάθαρο. Η ελληνική κυριαρχία στην περιοχή αυτή ορίζεται σαφώς και οριστικώς από διεθνή συμβατικά κείμενα… Η άσκηση των δικαιωμάτων που απορρέουν από την ελληνική κυριαρχία δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης», απάντησε το ελληνικό ΥΠΕΞ. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης, προσέθεσε: «Μπορεί να θεωρεί ότι θέλει η Τουρκία περί γκριζαρίσματος αλλά εμείς δεν το δεχόμαστε αυτό. Δεν θεωρούμε ότι υπάρχουν γκρίζες ζώνες, οπότε αυτό είναι κάτι το οποίο την χώρα μας δεν πρόκειται να την επηρεάσει, ούτε πρόκειται να αλλάξει την πολιτική της».

Τα νέα θαλάσσια πάρκα και οι περιβαλλοντικές απειλές

Τα δύο θαλάσσια πάρκα που θα τεθούν σε καθεστώς προστασίας ξεπερνούν σε συνολική έκταση τα 27.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, έκταση που αντιστοιχεί στο 32,6% του ελληνικού θαλάσσιου χώρου. Η περιοχή διαθέτει μοναδική βιοποικιλότητα που περιλαμβάνει απειλούμενα αλλά και ενδημικά είδη όπως τα λιβάδια Ποσειδωνίας, κοράλλια, την καρέτα-καρέτα και θαλάσσια θηλαστικά.

• Στο Ιόνιο, όπου ενδημούν τα περισσότερα από τα μεγάλα κήτη, τίθεται σε καθεστώς προστασίας η θαλάσσια περιοχή από τη Λευκάδα μέχρι το νοτιοδυτικό τμήμα της Πελοποννήσου, με συνολική έκταση 18.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
• Στο Αιγαίο, το πάρκο θα εκτείνεται από τη Μήλο μέχρι την Αμοργό, συμπεριλαμβάνοντας την Αμοργό και νησίδες όπως η Άνυδρος και η Κίναρος, ενώ νοτίως θα ενσωματώσει τις θαλάσσιες περιοχές της Σαντορίνης και της Ανάφης, με συνολική έκταση 9.500 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Οι μεγαλύτερες απειλές που αντιμετωπίζει ο θαλάσσιος χώρος είναι η υπεραλίευση, η ρύπανση και η κλιματική αλλαγή που υπερθερμαίνει τις θάλασσες. Η εφαρμογή διαχειριστικών μέτρων, όπως η απαγόρευση της μηχανότρατας και της βιντζότρατας (που καταστρέφουν το βυθό), αναμένεται να δώσει ευκαιρία στις θάλασσες να ανακάμψουν. Ο Πρωθυπουργός σημείωσε: «Θα αποτελέσουν απέραντα καταφύγια ζωής κάτω από τα κύματα. Θα συμβάλουν επίσης στη διατήρηση των οικοσυστημάτων. Μέσα σε αυτές τις θαλάσσιες ζώνες θα απαγορευτεί η εξαιρετικά καταστροφική πρακτική της μηχανότρατας».

Το πλήρες σχέδιο για τη δημιουργία θαλάσσιων πάρκων έχει ήδη τεθεί σε δημόσια διαβούλευση έως τις 22 Σεπτεμβρίου. Μετά την οριστικοποίησή του, θα εκδοθεί προεδρικό διάταγμα για την εφαρμογή των διαχειριστικών μέτρων.

Ερωτήσεις – απαντήσεις για τα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα

1)Τι είναι τα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα;

Τα θαλάσσια πάρκα είναι δίκτυα διασυνδεδεμένων προστατευόμενων περιοχών. Η δημιουργία τους προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα σε σχέση με τις μεμονωμένες προστατευόμενες περιοχές, κυρίως λόγω της ολιστικής οικολογικής, διοικητικής και κοινωνικοοικονομικής προσέγγισης. Σκοπός τους είναι η διατήρηση της μοναδικής βιοποικιλότητας, η προστασία και η αποκατάσταση των οικοτόπων και η προώθηση της εκπαίδευσης και της ευαισθητοποίησης σχετικά με τη θαλάσσια φύση.

Υπενθυμίζεται ότι η δημιουργία των Εθνικών Θαλασσίων Πάρκων εξαγγέλθηκε, ανάμεσα στις άλλες δεσμεύσεις που ανέλαβε η Ελλάδα, από τον Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη τον Απρίλιο του 2024, κατά την 9η Διεθνή Διάσκεψη για τους Ωκεανούς που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα.

Στην 3η Διάσκεψη του ΟΗΕ για τους Ωκεανούς που πραγματοποιήθηκε στη Νίκαια στις 9 Ιουνίου ο Πρωθυπουργός ανακοίνωσε τη δημιουργία του Εθνικού Θαλασσίου Πάρκου Ιονίου και του Εθνικού Θαλασσίου Πάρκου Νοτίου Αιγαίου 1- Νότιες Κυκλάδες, το οποίο αποτελεί το πρώτο βήμα σχεδιασμού και υλοποίησης Εθνικών Θαλασσίων Πάρκων στο Αιγαίο.

2)Τι αλλάζει πρακτικά με την θεσμοθέτηση των Εθνικών Θαλασσίων Πάρκων;

Τα Πάρκα θεσμοθετούνται με γνώμονα αυστηρά περιβαλλοντικά κριτήρια, την επίτευξη χωρικής ενότητας και κατά συνέπεια τη διευκόλυνση της ολοκληρωμένης και ουσιαστικής διαχείρισής τους.
Ο χώρος αντιμετωπίζεται με ενιαίο τρόπο και δίνει τη δυνατότητα ορθότερης ρύθμισης των επιτρεπόμενων χρήσεων και δραστηριοτήτων.

Στα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα θα απαγορευθεί πλήρως η αλιεία με μηχανότρατα, ενώ προβλέπονται πρόσθετα μέτρα και περιορισμοί για την αποτελεσματική προστασία των πλέον ευάλωτων οικοτόπων και ειδών.

Η εφαρμογή των σχετικών μέτρων θα επιτηρείται με την χρήση ολοκληρωμένου συστήματος παρακολούθησης και εποπτείας από τον ΟΦΥΠΕΚΑ (περιλαμβάνει, drones, ραντάρ, δορυφορικές εικόνες, κ.ά) σε συνεργασία με τις κατά τόπους λιμενικές αρχές.

3)Ποιος είναι ο στόχος της θεσμοθέτησης των δύο Εθνικών Θαλασσίων Πάρκων;

α) η ανάδειξη και τεκμηρίωση της μοναδικής σε παγκόσμια κλίμακα οικολογικής και επιστημονικής αξίας της πολυνησίας του Νοτίου Αιγαίου και του Ιονίου, β) η προστασία και διαχείριση των πολύτιμων οικοσυστημάτων και ειδών τους, τόσο στον χερσαίο όσο και στον θαλάσσιο χώρο, γ) η συμβατή με την προστασία του περιβάλλοντος, βιώσιμη διατήρηση ή/και επαναφορά ανθρώπινων δραστηριοτήτων, ώστε να διασφαλιστεί η διαχρονική αναγνώριση της περιοχής εντός και εκτός συνόρων ως πολύτιμο στοιχείο της παγκόσμιας φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς.

4)Με ποια διαδικασία προσδιορίστηκαν τα όρια των Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων;

Τα όρια προσδιορίστηκαν μετά από αντίστοιχες Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ), οι οποίες τίθενται σήμερα σε δημόσια διαβούλευση, σύμφωνα με την εθνική και ενωσιακή νομοθεσία με κριτήριο την οικολογική και περιβαλλοντική τους αξία. Τα δύο πάρκα περιλαμβάνουν και ενοποιούν διάσπαρτες προστατευόμενες περιοχές που ανήκουν ήδη ή είναι υπό ένταξη στο ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000.

Το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες περιλαμβάνει 18 υφιστάμενες περιοχές του δικτύου Natura 2000 και το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ιονίου 24 περιοχές. Τα πάρκα είναι συνεκτικά και γεωγραφικά προσδιορισμένα, προκειμένου να μπορούν να επιτηρούνται και να είναι εφικτή η αποτελεσματική διαχείρισή τους με σκοπό την ουσιαστική προστασία τους.

Η έκτασή τους μάλιστα υπερβαίνει τις αρχικές εξαγγελίες του Πρωθυπουργού στο 9ο Our Ocean Conference. Αυτές προέβλεπαν θαλάσσια πάρκα συνολικής έκτασης 22.000 km2 (14.000 km2 στο Ιόνιο και 8.000 km2 στο Νότιο Αιγαίο). Σήμερα, με βάση τις αντίστοιχες ειδικές περιβαλλοντικές μελέτες, η έκταση αυξήθηκε κατά 25% και αγγίζει περίπου τα 27.500 km2 (περί τα 18.000 km2 και 9.500 km2 αντίστοιχα).

5)Γιατί το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες; Γιατί επιλέχθηκαν αυτές και όχι άλλες περιοχές; Γιατί δεν επεκτείνετε και σε άλλες περιοχές του Αιγαίου;

Οι Νότιες Κυκλάδες προτεραιοποιούνται ως το πρώτο στάδιο υλοποίησης επειδή είναι το πιο ευαίσθητο περιβαλλοντικά οικοσύστημα. Η περιοχή του Πάρκου συμπεριλαμβάνει ένα πολύ σημαντικό οικολογικά τμήμα του Αιγαίου, το οποίο ταυτόχρονα δέχεται ισχυρές πιέσεις λόγω κυρίως του τουρισμού.

Το Πάρκο καθορίστηκε με αυστηρά επιστημονικά κριτήρια. Μάλιστα, η έκτασή του υπερβαίνει τις δεσμεύσεις που είχαν αναληφθεί κατά τις εξαγγελίες στο Our Ocean Conference.

Πρόκειται για άσκηση με μεγάλη περιβαλλοντική και τεχνική δυσκολία, η οποία πρέπει ταυτόχρονα να είναι οικολογικά συνεκτική, αλλά και να πληροί τις προϋποθέσεις για την αποτελεσματική διαχείριση, επιτήρηση και προστασία του Πάρκου. Προχωράμε σταδιακά στην εφαρμογή με την πρώτη φάση στις Κυκλάδες. Θα ακολουθήσει η επόμενη φάση. Υπενθυμίζεται ότι στο Βόρειο Αιγαίο υπάρχει ήδη το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο της Αλοννήσου.

6)Γιατί το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ιονίου;

Η περιοχή έκτασης του Πάρκου είναι καίριας σημασίας για πολλά είδη θαλάσσιων θηλαστικών που χρησιμοποιούν την Ελληνική Τάφρο του Ιονίου ως κύρια περιοχή διαβίωσης και απειλούνται από ανθρωπογενείς πιέσεις όπως οι συγκρούσεις με πλοία και ο υποθαλάσσιος θόρυβος.
Η συνολική έκταση του Πάρκου είναι περίπου 18.000 km2.

7)Ποια είναι τα επόμενα βήματα;

Οι Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ) των Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων τίθενται σήμερα σε δημόσια διαβούλευση μέχρι τις 22 Σεπτεμβρίου. Αμέσως μετά, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας θα προχωρήσει σε επεξεργασία των σχολίων της διαβούλευσης και τη σύνταξη του σχεδίου Προεδρικού Διατάγματος, με στόχο την κατάθεσή του στο ΣτΕ μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου. Με την ολοκλήρωση της νομικής επεξεργασίας από το ΣτΕ και τη δημοσίευση των Προεδρικών Διαταγμάτων ολοκληρώνεται η θεσμοθέτηση των δύο πάρκων.

8)Πότε θα προχωρήσετε στην επόμενη φάση στο Αιγαίο;

Το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες είναι η πρώτη φάση ενός μεγάλου εγχειρήματος που αφορά περιοχές ολόκληρου του Αιγαίου. Όταν ολοκληρωθεί η υλοποίηση αυτού του σταδίου, θα ακολουθήσουν τα επόμενα.

Τουρκικές απειλές και αμφισβήτηση της εθνικής κυριαρχίας

Η Άγκυρα απάντησε με απειλές και ευθεία αμφισβήτηση της εθνικής κυριαρχίας της Ελλάδας. Τουρκικές πηγές ανέφεραν ότι «θα δοθεί απάντηση με τουρκικό θαλάσσιο πάρκο στο Αιγαίο, ίσως και πάρκα. Ίσως προκαλέσουν ενόχληση».

Τούρκοι αξιωματούχοι δήλωσαν ότι η απάντηση του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών έγινε «για λόγους αρχής» και «για να μην αλλάξει το σημερινό καθεστώς στο Αιγαίο καθώς υπάρχουν νησιά, νησίδες που στο Αιγαίο δεν έχει καθοριστεί η κυριαρχία τους και πρέπει να συζητηθεί». Αφήνοντας υπαινιγμούς για κίνδυνο «να ανέβει το πολιτικό θερμόμετρο», απάντησαν σε σχετική ερώτηση: «Ένταση… Δεν προβλέπεται ένταση… αυτό θα φανεί στην εφαρμογή. Δηλαδή αν θα εμποδιστούν αλιευτικά, αν θα γίνουν ενέργειες σε συγκεκριμένες νησίδες κτλ».

Αξιωματούχοι που μίλησαν στο πρακτορείο Anadolu ισχυρίστηκαν ότι «αυτή η εξέλιξη θεωρείται ως μια νέα προσπάθεια της Ελλάδας να διαταράξει το status quo» και τόνισαν τη σημασία του να μην παρεμποδίζεται η ελευθερία και η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, ειδικά σε μια ημίκλειστη θάλασσα όπως το Αιγαίο Πέλαγος, και να μην παραβιάζονται τα άλλα δικαιώματα της Τουρκίας. Τόνισαν ότι η Τουρκία «δεν θα αποδεχτεί καμία πιθανή de facto κατάσταση που μπορεί να δημιουργήσει η Ελλάδα σε γεωγραφικούς σχηματισμούς με αμφισβητούμενο καθεστώς στο Αιγαίο Πέλαγος».

Οι Τούρκοι αξιωματούχοι αναφέρθηκαν επίσης «στις πιθανές επιπτώσεις της ανακήρυξης θαλάσσιων πάρκων όσον αφορά την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, της ζωής, της περιουσίας και του περιβάλλοντος». Υποστήριξαν ότι αυτή η πρακτική δεν πρέπει να περιορίζει τις περιοχές ναυσιπλοΐας στο Αιγαίο, να συνιστά παραβίαση της ασφάλειας της ναυσιπλοΐας, να επηρεάζει αρνητικά τη διεθνή ναυτιλία ή να εμποδίζει την πρόσβαση στην ανοιχτή θάλασσα. Τέλος, τόνισαν ότι οποιαδήποτε ενέργεια που θα μπορούσε να βλάψει τα δικαιώματα και τα συμφέροντα της Τουρκίας, συμπεριλαμβανομένης της αλλαγής του νομικού καθεστώτος του Αιγαίου και της παρεμπόδισης της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας, δεν θα μείνει αναπάντητη.

Αυστηρή απάντηση του ελληνικού ΥΠΕΞ

Το Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας απάντησε αυστηρά στις αντιδράσεις της Άγκυρας, ξεκαθαρίζοντας ότι η άσκηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Στην ανακοίνωσή του ΥΠΕΞ υπογραμμίζεται πως τα θαλάσσια πάρκα ιδρύονται με αμιγώς περιβαλλοντικά κριτήρια, σε περιοχές που βρίσκονται υπό ελληνική κυριαρχία, ενώ χαρακτηρίζονται ως ανεδαφικές οι αναφορές της Τουρκίας σε «κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες».