Το φονικό φορτίο του Monchegorsk και η τραγωδία στο Μαρί: Η εμπιστοσύνη στην Ρωσία, οι πιέσεις από ΗΠΑ-Ισραήλ και οι φόβοι αντιποίνων από τη Δαμασκό

Η έκρηξη στο Μαρί ήταν μια συγκλονιστική συνέπεια διεθνών γεωπολιτικών ισορροπιών, κακής κρατικής διαχείρισης και λαθεμένων αποφάσεων που πάρθηκαν λόγω διεθνών πιέσεων. Ήταν Ιανουάριος του  2009 όταν το πλοίο Monchegorsk, ρωσικής ιδιοκτησίας και υπό κυπριακή σημαία, απέπλευσε από το Ιράν με προορισμό τη Συρία, μεταφέροντας ένα εξαιρετικά επικίνδυνο και παράνομο φορτίο.

Συγκεκριμένα, τα 98 κοντέινερ που μετέφερε περιείχαν:

1. Πυρομαχικά και εκρηκτικά διαμετρημάτων 120 mm και 160 mm
2. Πυρίτιδα και προωθητικά
3. Κάλυκες, σφαίρες, ανατινακτικά υλικά
4. Στρατιωτικό εξοπλισμό (π.χ. κράνη, υλικά χρήσης πεδίου)

Το φορτίο αυτό παραβίαζε τις αποφάσεις 1747 και 1803 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, που απαγόρευαν την εξαγωγή ιρανικών όπλων. Οι ΗΠΑ, με την υποστήριξη του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γερμανίας και του Ισραήλ, θεώρησαν ότι ο τελικός παραλήπτης ήταν η Συρία ή, έμμεσα, η Χεζμπολάχ.

Αφού πέρασε τη διώρυγα του Σουέζ και παρακολουθούμενο και από αιγυπτιακά πολεμικά πλοία, το «Monchegorsk» πέρασε ανοιχτά της Λωρίδας της Γαζας κατευθυνόμενο προς βορρά. Τη Δευτέρα, 19 Ιανουαρίου 2009, κομάντος του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού λαμβάνει άδεια από τον καπετάνιο Σμιρνόφ να επιβιβαστεί στο «Monchegorsk» για μία επιθεώρηση, στο πλαίσιο των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Από τα έγγραφα αποδεικνύεται ότι το ρωσικών συμφερόντων πλοίο είχε ναυλωθεί από την ΙRΙSL, τις κρατικές ναυτιλιακές γραμμές του Ιράν, για τη μεταφορά φορτίου από το ιρανικό λιμάνι του Μπαντάρ Αμπάς στην Ταρτούς της Συρίας. Άμεσα οι επιθεωρητές ενημερώνουν την Ουάσινγκτον για τα ευρήματα των ελέγχων σε μερικά από τα 98 κοντέινερ που μετέφερε το πλοίο.

Σύμφωνα με απόρρητο τηλεγράφημα 09State5968 που στάλθηκε από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ στην αμερικανική πρεσβεία στη Λευκωσία και είχε υπογραφή Κλίντον, στο φορτίο υπήρχαν «ισχυρά εκρηκτικά 120, 122, 125 και 160 χιλιοστών που έχουν προορισμό τη Συρία. Η επιθεώρηση αποκάλυψε επίσης κελύφη 7,62 χιλιοστών, πεπιεσμένη πυρίτιδα, ασημένιες σφαίρες σε μέγεθος δολαρίου, γομώσεις απλές και γομώσεις μαγνησίου».

Φόβοι αντιποίνων από τη Δαμασκό

Στις 27 Ιανουαρίου οι Αμερικανοί στη Λευκωσία θέτουν σε απόρρητο διπλωματικό έγγραφο προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ το ερώτημα αν η Κύπρος «νίπτει τας χείρας της» για την υπόθεση του πλοίου, όπως αποκάλυψε πρόσφατα το WikiLeaks.

Ανάμεσα σε άλλα στο τηλεγράφημα περιγράφεται ο φόβος των Κυπρίων για αντίποινα από τη Δαμασκό και υπενθυμίζεται η περίπτωση ενός άλλου φορτηγού, του «Γκρεγκόριο», που μετέφερε ραντάρ από τη Βόρειο Κορέα στους Σύρους.

Όπως αναφέρεται, το συγκεκριμένο συμβάν στάθηκε αφορμή για να ανοίξει η γραμμή μεταξύ της Λαττάκειας στη Συρία και της Αμμοχώστου στα κατεχόμενα. Λίγη ώρα πριν σταλεί το εν λόγω διπλωματικό έγγραφο ο Λεωνίδας Παντελίδης, διευθυντής του διπλωματικού γραφείου του Προέδρου της Δημοκρατίας, Δημήτρη Χριστόφια, ενημέρωσε τον Αμερικανό πρεσβευτή πως ζήτησαν με τον ασύρματο στον καπετάνιο του «Monchegorsk» να κατευθυνθεί στη Λεμεσό, όμως δεν έλαβαν κάποια απάντηση. «Κάνουμε ό,τι μπορούμε», φέρεται να είπε ο Παντελίδης, σύμφωνα με το τηλεγράφημα 09Νicosia58.

Ωστόσο, η αμερικανική Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας (ΝSΑ) πληροφόρησε την πρεσβεία ότι το πλοίο «δεν είχε λάβει ή μεταδώσει μηνύματα μέσω ασυρμάτου προσφάτως». Επιπλέον, το αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό ενημέρωσε ότι αν το «Monchegorsk» διατηρούσε την κατεύθυνσή του και την ταχύτητα των 11 κόμβων θα έφτανε στη Συρία το ίδιο βράδυ. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο οι Αμερικανοί πίεζαν με τηλεφωνήματα τους Κύπριους αξιωματούχους το τελευταίο κρίσιμο 24ωρο, ενώ είχαν ήδη προχωρήσει σε απευθείας διάβημα προς τον πρόεδρο Χριστόφια για τον περιορισμό του πλοίου σε κυπριακό λιμάνι.

«Ο πρεσβευτής υπογράμμισε τις υποχρεώσεις της Κύπρου ως κράτος σημαίας του πλοίου και σημείωσε ότι το ενδιαφέρον της Ουάσιγκτον για το συγκεκριμένο θέμα ήταν το υψηλότερο δυνατόν… Ρώτησε αν η Κύπρος χρειαζόταν τη βοήθεια των Ηνωμένων Πολιτειών για να έρθει σε απευθείας επαφή με το πλοίο και να γνωστοποιήσει τις εντολές στον καπετάνιο, ή για κάποια επιπλέον βοήθεια. Ο διευθυντής του διπλωματικού γραφείου της κυπριακής προεδρίας απέρριψε και τα δύο, ξεκαθαρίζοντας ότι η κυπριακή κυβέρνηση δεν θέλει την ανάμειξη των ΗΠΑ», αναφέρεται στο τηλεγράφημα.

Την επόμενη μέρα, όπως προκύπτει από το απόρρητο διπλωματικό έγγραφο 09Νicosia73, το «Monchegorsk» σταμάτησε μεσοπέλαγα 60 μίλια νοτιοανατολικά της Λευκωσίας, περιμένοντας περαιτέρω εντολές από την κυπριακή κυβέρνηση.

Και στις 29 Ιανουαρίου, άλλο απόρρητο τηλεγράφημα από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ (09State7877) με την υπογραφή της Χίλαρι Κλίντον έδινε στα στελέχη της αμερικανικής πρεσβείας στη Λευκωσία την εντολή να μεταφέρουν στους Κύπριους αξιωματούχους ότι «η αμερικανική κυβέρνηση πιστεύει πως η μεταφορά τού εν λόγω φορτίου πιθανώς αποτελεί παραβίαση της απόφασης 1747 του Συμβουλίου Ασφαλείας». Ακόμα, να ασκήσουν πιέσεις στην Κύπρο ώστε να είναι όσο το δυνατόν πιο κατηγορηματική στο αίτημά της να προσέλθει το πλοίο σε κυπριακό λιμάνι.

Η αντίδραση της Λευκωσίας δεν άργησε: Μία ημέρα μετά η πρεσβεία με απόρρητο τηλεγράφημα (09Νicosia75) γνωστοποιεί στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ την είσοδο του «Monchegorsk» σε κυπριακά ύδατα και την έλευσή του στο λιμάνι της Λεμεσού, όπου και αγκυροβόλησε.

Μετά από ένα διάστημα έντονων διπλωματικών διεργασιών, η κυβέρνηση με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου στις 12 Φεβρουαρίου αποφάσισε την εκφόρτωση των εμπορευματοκιβωτίων από το «Monchegorsk» στην Ναυτική Βάση «Ευάγγελος Φλωράκης».

Σύμφωνα με επίσημη ανακοίνωση η Κυπριακή Δημοκρατία ενημέρωσε για την απόφασή της να εκφορτωθεί και να φυλαχτεί στην Κύπρο το φορτίο του πλοίου, τον Πρόεδρο της Επιτροπής Κυρώσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών.

Στις 13 Φεβρουαρίου άρχισε η διαδικασία μεταφοράς του φορτίου κάτω από δρακόντεια μέτρα ασφαλείας. «Κανένας κίνδυνος» έλεγε τότε ο Κ.Παπακώστας

Πολιτικές ευθύνες

Στις 13 Φεβρουαρίου του 2009 και κατά τη διάρκεια της μεταφοράς των εμπορευματοκιβωτίων με το στρατιωτικό υλικό από το πλοίο «Monchegorsk» στη Ναυτική Βάση «Ευάγγελος Φλωράκης», ο τότε  υπουργός Άμυνας, Κώστας Παπακώστας διαβεβαίωνε τότε ότι το συγκεκριμένο υλικό ήταν απολύτως ασφαλές, δεν υπήρχε κανένας κίνδυνος, δηλώνοντας ότι θα μπορούσε να τοποθετηθεί και σε κατοικημένες περιοχές χωρίς να υπάρχει οποιοσδήποτε κίνδυνος.

Ανέφερε ακόμα ότι το υλικό βρίσκεται σε περισσότερα από 90 εμπορευματοκιβώτια και σημείωσε πως το υλικό αυτό είναι πρώτη ύλη και θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή πυρομαχικών.

Σε ερώτηση μέχρι πότε θα φυλάγεται το υλικό, ο Κ. Παπακώστας απάντησε πως «αυτό είναι άγνωστο. Δεν γνωρίζουμε πότε και κάτω από ποιες συνθήκες και περιστάσεις θα υπάρξει οποιαδήποτε αλλαγή» του όλου σκεπτικού.

Ερωτηθείς τι είναι τελικά αυτό το υλικό, ο υπουργός Άμυνας δήλωσε πως αυτό που μπορεί να πει είναι πως «το υλικό είναι ασφαλές και δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος». Ανέφερε, επίσης, ότι δεν μπορεί να πει «ακριβώς τι υλικό είναι. Το υλικό αυτό θα μπορούσε κανονικά να χρησιμοποιηθεί όταν θα υπήρχε για παράδειγμα εργοστάσιο ώστε από την πρώτη ύλη ας την πούμε, είναι πρώτη ύλη, να χρησιμοποιηθεί για να γίνουν πυρομαχικά».

Απαντώντας σε άλλες ερωτήσεις, ο κ. Παπακώστας είπε πως «δεν υπάρχουν όπλα, απλά υπάρχει υλικό το οποίο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή πυρομαχικών».

Ερωτηθείς εάν το υλικό θα επιθεωρηθεί από ξένους ειδικούς, ο υπουργός απάντησε «μπορεί ναι μπορεί όχι. Αυτό θα το δούμε στην πορεία». Πρόσθεσε ακόμα ότι το υλικό «έχει κατασχεθεί από την Κυπριακή Δημοκρατία και είναι στα χέρια της Κυπριακής Δημοκρατίας».

Το φονικό φορτίο του Monchegorsk και η τραγωδία στο Μαρί –  Δύο χρόνια προειδοποιήσεων

Στις 27 Ιανουαρίου 2009, το Monchegorsk δένει στο λιμάνι της Λεμεσού. Ύστερα από ελέγχους, η Κυπριακή Δημοκρατία αποφασίζει να εκφορτώσει τα κοντέινερ και να τα φυλάξει προσωρινά. Το φορτίο φυλάσσεται χωρίς ειδικές συνθήκες προστασίας, εκτεθειμένο στον ήλιο, χωρίς στέγαστρα, σε ελάχιστη απόσταση από τον ηλεκτροπαραγωγικό σταθμό του Βασιλικού.

Κανείς, ωστόσο, δεν μπορούσε να φανταστεί πως τα 98 κοντέινερ με εκρηκτικά θα παρέμεναν εκεί για πάνω από 28 μήνες, εκτεθειμένα στο κυπριακό καλοκαίρι, χωρίς κάλυψη, χωρίς ψύξη, χωρίς καν στοιχειώδη πρόνοια ασφαλείας.

Στρατιωτικοί κώδωνες κινδύνου

Ήδη από τα τέλη του 2009, αξιωματικοί του Ναυτικού και της Εθνικής Φρουράς άρχισαν να εκφράζουν επίσημα τις ανησυχίες τους. Τα κοντέινερ παρουσίαζαν ορατά σημάδια φθοράς: διαρροές, σκουριά, θερμοκρασιακή αστάθεια. Οι εκθέσεις ασφαλείας – κάποιες από τις οποίες παραδόθηκαν στο Υπουργείο Άμυνας – προειδοποιούσαν για τον αυξανόμενο κίνδυνο έκρηξης.

Ο τότε Διοικητής Ναυτικού, Ανδρέας Ιωαννίδης, φέρεται να ενημέρωσε προφορικά και γραπτά την πολιτική ηγεσία για την επικινδυνότητα του φορτίου, ζητώντας επανειλημμένα είτε την καταστροφή του είτε την απομάκρυνσή του με ασφάλεια. Παρόμοιες εισηγήσεις έγιναν και από πυροτεχνουργούς της Εθνικής Φρουράς και εμπειρογνώμονες.

Όμως καμία ουσιαστική ενέργεια δεν έγινε.

Πολιτικοί υπολογισμοί και διπλωματικά διλήμματα

Η τότε κυβέρνηση του Προέδρου Δημήτρη Χριστόφια (ΑΚΕΛ) φάνηκε εγκλωβισμένη ανάμεσα σε αντικρουόμενα συμφέροντα:

1. Αποφυγή σύγκρουσης με τη Συρία

• Το φορτίο θεωρήθηκε ότι προοριζόταν για τη Συρία, σύμμαχο της Κύπρου στη Μέση Ανατολή. Οποιαδήποτε κίνηση για καταστροφή ή μεταβίβαση του φορτίου προς τρίτους θεωρήθηκε ότι θα προκαλούσε διπλωματικό επεισόδιο.

• Υπήρξαν ανησυχίες για πιθανά αντίποινα σε κυπριακά συμφέροντα στη Συρία ή για διατάραξη των σχέσεων Λευκωσίας-Δαμασκού.

2. Επιθυμία αποφυγής έντασης με τη Ρωσία

• Το πλοίο ήταν ρωσικής ιδιοκτησίας και η Μόσχα είχε ξεκάθαρο ενδιαφέρον στην υπόθεση, καθώς διατηρούσε ισχυρούς δεσμούς τόσο με το Ιράν όσο και με τη Συρία.

• Η κυπριακή κυβέρνηση ήθελε να παραμείνει σε τροχιά συνεργασίας με τη Ρωσία – ειδικά ενόψει ενεργειακών εξελίξεων στην ΑΟΖ.

3. Η αμφιθυμία απέναντι στις ΗΠΑ και το Ισραήλ

• Παρά την έντονη διπλωματική πίεση από Ουάσινγκτον και Τελ Αβίβ για άμεση κατάσχεση και διάθεση του φορτίου, η κυβέρνηση Χριστόφια φοβόταν ότι μια τόσο φανερή στήριξη των δυτικών θέσεων θα ερμηνευόταν ως εγκατάλειψη της παραδοσιακής “ουδετερότητας”.

Το αποτέλεσμα: μια πολιτική ισορροπιών και συμβιβασμών, που εξελίχθηκε σε πολιτική ακινησίας. Το φορτίο έμεινε εκεί. Η ευθύνη μετατέθηκε από υπηρεσία σε υπηρεσία, από υπουργείο σε επιτροπή, χωρίς ουσιαστική απόφαση. Κανείς δεν ήθελε να “χρεωθεί” την τελική απόφαση.

11 Ιουλίου 2011 – Η ημέρα της καταστροφής

Ξημερώματα, ώρα 04:30: εκδηλώνεται φωτιά σε ένα από τα κοντέινερ. Η φωτιά είναι αρχικά μικρή και τοπική, αλλά η θερμότητα και η πίεση σε ήδη ασθενή κοντέινερ αυξάνονται ταχύτατα. Στις 05:50 π.μ., σημειώνεται μαζική έκρηξη.

Η έκρηξη:

1. Ισοπέδωσε ολόκληρη την αποθήκη πυρομαχικών.
2. Κατέστρεψε ολοσχερώς τον παρακείμενο Ηλεκτροπαραγωγικό Σταθμό Βασιλικού.
3. Ήταν τόσο ισχυρή, που έγινε αισθητή έως τη Λάρνακα και την Λεμεσό.

Θύματα: 13 νεκροί, μεταξύ αυτών:

• Ο Διοικητής Ναυτικού, Ανδρέας Ιωαννίδης
• Ο Διοικητής της Βάσης Μαρί, Λάμπρος Λάμπρου
• Μέλη της Πυροσβεστικής και της ΕΜΑΚ

Η Κύπρος μπήκε σε κατάσταση ενεργειακού, πολιτικού και ηθικού σοκ. Οι διακοπές ρεύματος έγιναν καθημερινότητα. Οι πολίτες βγήκαν στους δρόμους. Ζητούσαν ευθύνες. Και δικαίως.

Το Πόρισμα Πολυβίου, οι ευθύνες και οι πολιτικές επιπτώσεις

Η έκρηξη στο Μαρί δεν ήταν απλώς ένα τραγικό ατύχημα. Ήταν η κορύφωση μιας αλυσίδας παραλείψεων, πολιτικής ατολμίας και θεσμικής ανευθυνότητας. Η κυπριακή κοινωνία απαίτησε άμεσα απαντήσεις και απονομή ευθυνών. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Δημήτρης Χριστόφιας διόρισε τον νομικό Πόλυ Πολυβίου ως μονομελή ανακριτική επιτροπή με στόχο τη διερεύνηση της υπόθεσης. Ο Πολυβίου ήταν επιλογή του ίδιου του Προέδρου, με στόχο –θεωρητικά– τη διαφάνεια. Η διαδικασία ξεκίνησε στις 22 Ιουλίου 2011.

Ανακοινώθηκε επίσημα στις 2 Οκτωβρίου 2011. Το πόρισμα Πολυβίου ήταν καταπέλτης.

Συμπεράσματα Πορίσματος Πολυβίου

Ο Πόλυς Πολυβίου απέδωσε:

Πολιτική ευθύνη:

• Άμεση και πρωταρχική στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Δημήτρη Χριστόφια

1. Τον κατηγόρησε για “ολιγωρία, αμέλεια και αποτυχία να ενεργήσει υπεύθυνα”.
2. Δεν έλαβε αποφάσεις παρά τις συνεχείς προειδοποιήσεις.
3. Αγνόησε εισηγήσεις για απομάκρυνση του φορτίου και διατήρησε “σχέσεις ισορροπίας” με Συρία και Ρωσία.

Ευθύνες σε κρατικούς λειτουργούς:

1. Τον Υπουργό Άμυνας Κώστα Παπακώστα (παραιτήθηκε αμέσως μετά την έκρηξη)
2. Τον Υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Κυπριανού (παραιτήθηκε έπειτα από πίεση)
3. Στρατιωτικούς αξιωματούχους και μέλη της Εθνικής Φρουράς (κάποιοι εκ των οποίων είχαν προειδοποιήσει αλλά δεν εισακούστηκαν)

Δίκες και καταδίκες

Η τραγωδία οδήγησε και σε ποινικές διώξεις. Καταδικασμένοι:

• Κώστας Παπακώστας: Πρώην Υπουργός Άμυνας, καταδικάστηκε σε πενταετή κάθειρξη για ανθρωποκτονία από αμέλεια. Πέθανε στη φυλακή.
• Ανώτατοι αξιωματικοί της Πυροσβεστικής και της ΕΜΑΚ καταδικάστηκαν επίσης σε ποινές φυλάκισης.
• Ο Πρόεδρος Χριστόφιας, παρότι θεωρήθηκε υπεύθυνος πολιτικά, δεν διώχθηκε ποινικά, κάτι που προκάλεσε εντονότατες αντιδράσεις στην κοινή γνώμη.

• ΗΠΑ
• Ιράν
• Ισραήλ
• Κύπρος
• Μαρί
• Μέση Ανατολή
• Ναυτική βάση
• Ρωσία
• τραγωδία στο Μαρί