Το Κάστρο Φαναρίου κράτησε τη στρατηγική δίοδο Τρικάλων προς Άρτα

Το Κάστρο Φαναρίου, στη Δυτική Θεσσαλία, αποτελεί μνημείο μεγάλης ιστορικής αξίας και χαρακτηριστικό δείγμα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής. Η ανάδειξή του συνέβαλε στην αύξηση της τουριστικής δραστηριότητας στην ευρύτερη περιοχή.

Το Φανάρι συγκαταλέγεται στους λίγους παραδοσιακούς οικισμούς που διατηρούνται στη Δυτική Θεσσαλία. Σύμφωνα με ειδικό φυλλάδιο της 19ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, που εκδόθηκε με χορηγία του τότε Δήμου Ιθώμης, σημερινού Δήμου Μουζακίου, ο οικισμός είναι η έδρα του Δήμου Ιθώμης. Βρίσκεται 15 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Καρδίτσας και 16 χιλιόμετρα νότια των Τρικάλων, σε υψόμετρο 450 μέτρων.

Η στρατηγική θέση του φρουρίου

Στην κορυφή λόφου, ανατολικά του οικισμού, δεσπόζει το βυζαντινό κάστρο, ένα από τα σημαντικότερα φρουριακά συγκροτήματα της Δυτικής Θεσσαλίας. Η θέση του επέτρεπε τον έλεγχο μεγάλου μέρους της θεσσαλικής πεδιάδας και ειδικότερα της διόδου Τρικάλων προς Άρτα, ενώ προστάτευε ταυτόχρονα τη βυζαντινή πόλη του Φαναρίου.

Η πρώτη αναφορά στο Φανάρι και στο κάστρο του εντοπίζεται σε αυτοκρατορικό χρυσόβουλλο του 1289 μ.Χ. Από το 1303 έως την απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τους Τούρκους το 1881, το φρούριο χρησιμοποιήθηκε ως ορμητήριο από τους εκάστοτε κατακτητές ή τοπικούς άρχοντες που έλεγχαν την περιοχή, λόγω της θέσης του.

Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας, το μνημείο δέχθηκε επεμβάσεις, κυρίως επιχρίσματα και αρμολογήσεις με ασβεστοπουζολανικά ή τσιμεντοκονιάματα. Οι χρήσεις που του αποδόθηκαν κατά καιρούς δεν είναι γνωστές. Μαρτυρίες κατοίκων αναφέρουν, ωστόσο, ότι στο κάστρο, μαζί με βοηθητικά κτίρια άγνωστης θέσης, στεγάστηκαν εγκαταστάσεις αστυνομικού τμήματος.

Τείχη, πύργοι και δεξαμενές

Όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η αναπληρώτρια γενική διευθύντρια του ΥΠΠΟ και προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Τρικάλων, Κρυσταλλία Μαντζανά, το Κάστρο Φαναρίου είναι μικρό οχυρό έκτασης 2.6 στρεμμάτων, με ακανόνιστο πολυγωνικό σχήμα που ακολουθεί το φυσικό ανάγλυφο. Το τείχος έχει πλάτος 2 μέτρα και εξωτερικό ύψος 9.00-13 μέτρα και διατηρείται ακέραιο έως το ύψος των επάλξεων. Ενισχύεται κατά διαστήματα από έξι προεξέχοντες πύργους, ενσωματωμένους στην κατασκευή.

Έως τις αρχές της δεκαετίας του 1990, έντονα καιρικά φαινόμενα και ανθρώπινες επεμβάσεις προκάλεσαν φθορές και βλάβες στην ανωδομή του μνημείου. Στις επεμβάσεις αυτές περιλαμβάνονταν η αφαίρεση λίθων από τις τοιχοποιίες για την κατασκευή κατοικιών και αρμολογήσεις χωρίς εξειδικευμένη γνώση. Τότε έγιναν παρεμβάσεις από την 7η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, με ένταξη του έργου στο Β΄ και Γ΄ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης.

Η είσοδος στο εσωτερικό του κάστρου γίνεται από τοξωτή πύλη στη νότια πλευρά, ενώ στη βόρεια υπάρχει μικρότερη πύλη, προσβάσιμη μόνο από το εσωτερικό. Στο δυτικό τμήμα σώζεται καμαροσκέπαστο, λιθόκτιστο μονόχωρο κτίριο με μικρό προστώο, το οποίο λειτουργούσε ως πυριτιδαποθήκη. Η καμάρα του έχει καταπέσει.

Στο κεντρικότερο σημείο του κάστρου βρίσκονται δύο δεξαμενές. Η υπέργεια, μεγάλου μεγέθους και ορθογώνιου περιγράμματος, προοριζόταν για τη συλλογή ομβρίων υδάτων. Η υπόγεια δεξαμενή, με θολωτή κάλυψη, χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευσή τους.

Τα ευρήματα και οι εργασίες αποκατάστασης

Κατά ανασκαφική έρευνα κοντά στις δεξαμενές αποκαλύφθηκε κτίριο με μικρό λουτρό. Πάνω από αυτό εντοπίστηκαν ευρήματα τζαμιού, ενώ σε κοντινή απόσταση βρέθηκαν λείψανα μιναρέ, τον οποίο οι κάτοικοι του Φαναρίου ανατίναξαν το 1960. Ανασκαφές κοντά στη νότια πύλη έφεραν επίσης στο φως μεγάλο δίχωρο ορθογώνιο κτίριο, που πιθανότατα εξυπηρετούσε τις φρουριακές ανάγκες, καθώς και εσωτερικούς λιθόστρωτους διαδρόμους προσπέλασης.

Η αρχική φάση κατασκευής του κάστρου τοποθετείται στον 13ο αιώνα. Τα κτίσματα στον εσωτερικό χώρο χρονολογούνται στην περίοδο της οθωμανικής κατοχής στη Θεσσαλία, από το 1387-1897, και κυρίως στον 18ο και 19ο αιώνα.

Με πιστώσεις από το Β΄ και Γ΄ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, η 7η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων ολοκλήρωσε εργασίες αναστήλωσης στο βυζαντινό κάστρο. Στερεώθηκαν η πυριτιδαποθήκη και οι δύο δεξαμενές, ενώ στεγάστηκε η υπέργεια δεξαμενή. Αποκαταστάθηκαν επίσης οι λιθόστρωτοι διάδρομοι και οι κλίμακες προς τις επάλξεις, ενώ ανακατασκευάστηκε το δυτικό τμήμα των επάλξεων και του περιδρόμου.

Ο εξωτερικός ηλεκτροφωτισμός καθιστά το κάστρο έντονα ορατό σε όλη τη Δυτική Θεσσαλία και κατά τις νυχτερινές ώρες. Στο ΕΣΠΑ εντάχθηκαν και υλοποιήθηκαν με αυτεπιστασία από την 19η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων εργασίες αποκατάστασης τμημάτων του τείχους και της πυριτιδαποθήκης, καθώς και συντήρησης και προστασίας των αρχιτεκτονικών λειψάνων που αποκαλύφθηκαν στις ανασκαφές.

• Θεσσαλία
• καρδίτσα
• Κάστρο Φαναρίου
• ΥΠΠΟ
• Φανάρι