Τραμπ και Ευρώπη: Φίλοι ή «εχθροί»; – Πώς θα εξελιχθεί η σχέση αυτή φορά;

Το BBC διερευνά πώς θα εξελιχθεί η σχέση του Ντόναλντ Τραμπ με τους Ευρωπαίους ηγέτες, σε μία χρονική περίοδο που δείχνει ρευστή παγκοσμίως και χαρακτηρίζεται από ανακατατάξεις. «Είναι τρελό! Οδεύουμε προς τις βουλευτικές εκλογές. Η χώρα αισθάνεται διαλυμένη. Η οικονομία μας είναι στάσιμη… Αλλά τα περισσότερα γερμανικά ειδησεογραφικά πρακτορεία φαίνονται απλά να έχουν εμμονή με τον Τραμπ, Τραμπ, Τραμπ!». Αυτό σημειώνει η Iris Mühler, καθηγήτρια μηχανικής στη βορειοανατολική Γερμανία, στο BBC. Δεν είναι η μόνη με αυτή την αντίληψη.

Παρά το γεγονός ότι αντιμετωπίζει ολόκληρη σειρά από δικές της εσωτερικές δυσκολίες -και όχι μόνο στις κορυφαίες χώρες της ΕΕ, τη Γερμανία και τη Γαλλία- η Ευρώπη έχει επικεντρωθεί πολύ στον Τραμπ από τότε που κέρδισε τις αμερικανικές προεδρικές εκλογές τον Νοέμβριο.

Η ήπειρος είχε μια ανώμαλη διαδρομή την τελευταία φορά που βρισκόταν ο Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Πολλοί φοβούνται ότι στην 2.0 θητεία του θα μπορούσε να είναι πολύ χειρότερος. Και οι παραδοσιακές δυνάμεις της Ευρώπης παλεύουν ήδη με τα δικά τους προβλήματα. Η Γαλλία και η Γερμανία είναι βυθισμένες σε πολιτικά και οικονομικά προβλήματα, η ΕΕ στο σύνολό της υστερεί σε ανταγωνιστικότητα έναντι της Κίνας και των ΗΠΑ, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο οι δημόσιες υπηρεσίες βρίσκονται σε οικτρή κατάσταση.

Άρα: είναι η ήπειρος προετοιμασμένη για τον Ντόναλντ Τραμπ ή την έπιασαν να κοιμάται στο τιμόνι (και πάλι);

Ένας επιχειρηματίας που απορρίπτει τις συμμαχίες

Όταν πρόκειται για το εμπόριο και την άμυνα, ο Τραμπ συμπεριφέρεται περισσότερο σαν ένας επιχειρηματίας συναλλαγής, παρά σαν ένας Αμερικανός πολιτικός που εκτιμά τις διατλαντικές συμμαχίες που χρονολογούνται από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. «Απλώς δεν πιστεύει στις συνεργασίες που φέρνουν κέρδος για όλους», μου είπε η πρώην καγκελάριος της Γερμανίας Άγκελα Μέρκελ. Έζησε τον Τραμπ την τελευταία φορά που ήταν στην εξουσία και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι βλέπει τον κόσμο μέσα από το πρίσμα των νικητών και των ηττημένων.

Είναι πεπεισμένος ότι η Ευρώπη εκμεταλλεύεται τις ΗΠΑ εδώ και χρόνια και αυτό πρέπει να σταματήσει. Οι ηγέτες στην Ευρώπη παρακολουθούσαν με ανοιχτό το στόμα αυτές τις τελευταίες εβδομάδες από τότε που ο Τραμπ κέρδισε τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ, για δεύτερη φορά. Επέλεξε να κατακεραυνώσει δημοσίως τους συμμάχους στην Ευρώπη και τον Καναδά, αντί να επικεντρώσει την οργή του σε εκείνους που αναγνωρίζει ως στρατηγική απειλή, όπως η Κίνα.

Ο Τραμπ κινδυνεύει να εγκαταλείψει το ΝΑΤΟ -τη διατλαντική στρατιωτική συμμαχία στην οποία η Ευρώπη βασίζεται για την ασφάλειά της εδώ και δεκαετίες. Έχει πει ότι θα «ενθαρρύνει» τη Ρωσία να κάνει «ό,τι διάολο θέλει» με τους Ευρωπαίους συμμάχους, αν δεν «πληρώσουν» περισσότερο και δεν αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες.

Σε ό,τι αφορά το εμπόριο, ο Τραμπ είναι ξεκάθαρα τόσο θυμωμένος με την ΕΕ τώρα όσο ήταν και κατά την πρώτη του θητεία. Το μπλοκ πουλάει πολύ περισσότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες από όσα εισάγει από τις ΗΠΑ. Τον Ιανουάριο του 2022, το εμπορικό πλεόνασμα ήταν 15,4 δισεκατομμύρια ευρώ (13 δισεκατομμύρια λίρες).

Η απάντηση του Ντόναλντ Τραμπ; Λέει ότι θα επιβάλει γενικούς δασμούς σε όλες τις ξένες εισαγωγές ύψους 10-20%, με ακόμη υψηλότερους δασμούς σε ορισμένα αγαθά, όπως τα αυτοκίνητα.

Αυτό είναι ένα σενάριο καταστροφής για τη Γερμανία, η οποία βασίζεται στις εξαγωγές και ιδιαίτερα στην αυτοκινητοβιομηχανία. Η οικονομία της ήδη ασθμαίνει -πέρυσι συρρικνώθηκε κατά 0,2%. Ως η μεγαλύτερη οικονομία της ευρωζώνης, οι οικονομικές δυσκολίες στη Γερμανία κινδυνεύουν να επηρεάσουν το νόμισμα στο σύνολό του.

Η Γερμανία είναι «στην κορυφή της λίστας επιτυχίας του Τραμπ

Η Μέρκελ δήλωσε ότι όταν ήταν πρόεδρος την τελευταία φορά, ο Τραμπ φάνηκε να έχει βάλει στο μάτι τη Γερμανία. Ο Ίαν Μποντ, αναπληρωτής διευθυντής του Κέντρου Ευρωπαϊκής Μεταρρύθμισης, πιστεύει ότι η χώρα θα παραμείνει «στην κορυφή της λίστας (ευρωπαϊκών) στόχων του Τραμπ».

«Αυτό που είπε στο παρελθόν είναι πράγματα όπως, ότι δεν θέλει να δει καμία Mercedes-Benz στους δρόμους της Νέας Υόρκης. Τώρα, αυτό είναι κάπως τρελό, διότι, στην πραγματικότητα, οι περισσότερες Mercedes-Benz που βλέπετε στους δρόμους της Νέας Υόρκης κατασκευάζονται στην Αλαμπάμα, όπου η Mercedes έχει ένα μεγάλο εργοστάσιο.

«Συχνά υπήρξε πιο εχθρικός προς τη Γερμανία από οποιαδήποτε άλλη χώρα στην Ευρώπη. Μπορεί να είναι ελαφρώς πιο εύκολο για τη Γερμανία με μια νέα και πιο συντηρητική κυβέρνηση (μετά τις επερχόμενες βουλευτικές εκλογές), αλλά δεν το ορκίζομαι». Το Ηνωμένο Βασίλειο ελπίζει να αποφύγει τους δασμούς του Τραμπ, καθώς δεν έχει τόσο μεγάλη εμπορική ανισορροπία με τις ΗΠΑ, αλλά μπορεί κάλλιστα να δεχτεί τον ούριο άνεμο, αν φτάσουμε σε έναν εμπορικό πόλεμο ΕΕ-ΗΠΑ.

Πόσο προετοιμασμένη είναι πραγματικά η Ευρώπη

Το επιθετικό στυλ του Τραμπ δεν μπορεί να αποτελέσει έκπληξη για τους συμμάχους μετά την πρώτη του θητεία στον Λευκό Οίκο. Το πραγματικό αίνιγμα για την Ευρώπη τώρα είναι η απρόβλεπτη συμπεριφορά του: Πόσο είναι ο θόρυβος και ο εκφοβισμός και πόσο η υπόσχεση για δράση;

Ο Ian Lesser, αντιπρόεδρος στο think tank του German Marshall Fund of the United States, πιστεύει ότι οι δασμολογικές απειλές του Τραμπ είναι πραγματικές και ότι η Ευρώπη απέχει πολύ από το να είναι έτοιμη. «Δεν είναι προετοιμασμένοι, κανείς δεν είναι πραγματικά προετοιμασμένος. Αυτή η πολύ διαφορετική προσέγγιση του παγκόσμιου εμπορίου ανατρέπει πολλούς ακρογωνιαίους λίθους της διεθνούς οικονομίας, η οποία έχει εξελιχθεί επί δεκαετίες».

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ισχυρίζεται ότι είναι έτοιμη για οποιαδήποτε κίνηση του Τραμπ όταν επιστρέψει στον Λευκό Οίκο. Πρόκειται για μια τεράστια εμπορική δύναμη στην παγκόσμια σκηνή. Αλλά ο κ. Lesser λέει ότι ο μεγαλύτερος αντίκτυπος στην Ευρώπη θα μπορούσε να έρθει αν ο Τραμπ ξεκινήσει έναν επιθετικό εμπορικό πόλεμο κατά της Κίνας. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε διαταραχές της εφοδιαστικής αλυσίδας για την Ευρώπη και το Πεκίνο να ρίξει ακόμη περισσότερα φθηνά προϊόντα στις ευρωπαϊκές αγορές, εις βάρος των τοπικών επιχειρήσεων. «Για την Ευρώπη πρόκειται για διπλή έκθεση: έκθεση σε αυτό που μπορεί να κάνει η Αμερική και στη συνέχεια σε αυτό που θα κάνει η Κίνα ως απάντηση».

Εμπόριο, άμυνα και ο παράγοντας Μασκ

Αυτό που περιπλέκει περαιτέρω τα πράγματα είναι ότι το εμπόριο και η άμυνα δεν αποτελούν ξεχωριστά ζητήματα για τον Τραμπ και την κυβέρνησή του. Πρόσφατα αρνήθηκε να αποκλείσει την ανάληψη οικονομικής ή/και στρατιωτικής δράσης κατά της Δανίας, μέλους της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, εάν δεν παραδώσει στις ΗΠΑ την αυτόνομη περιοχή της Γροιλανδίας. Και ο επερχόμενος αντιπρόεδρος του Τραμπ φάνηκε, αυτό το φθινόπωρο, να εξαρτά την άμυνα των ΗΠΑ στην Ευρώπη από την απομάκρυνση των ρυθμιστικών Αρχών της ΕΕ από την κοινωνική πλατφόρμα X.

Ο JD Vance προειδοποίησε ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να αποσύρουν την υποστήριξή τους προς το ΝΑΤΟ εάν η ΕΕ συνέχιζε μια μακροχρόνια έρευνα για την X, η οποία ανήκει στο Golden Boy του Τραμπ, τον Έλον Μασκ. Πρόσφατα, ο κ. Μασκ έδειξε επίσης μια προθυμία να πάρει θέση στην ευρωπαϊκή πολιτική. Εξαπέλυσε επανειλημμένες διαδικτυακές επιθέσεις κατά των κεντροαριστερών Ευρωπαίων ηγετών σερ Κέιρ Στάρμερ στο Ηνωμένο Βασίλειο και του απερχόμενου καγκελάριου της Γερμανίας Όλαφ Σουλτς. Ο Μασκ δημοσίευσε στο X ότι το ακραίο αντιμεταναστευτικό κόμμα AfD ήταν η μόνη ελπίδα της Γερμανίας.

Αυτό σόκαρε πολλούς στην Ευρώπη, αλλά οι δημοσκόποι υποδεικνύουν ότι οι αμφιλεγόμενες αναρτήσεις του κ. Μασκ έχουν μικρή πραγματική επιρροή στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Ο Τραμπ και ο κ. Μασκ είναι ευρέως αναξιόπιστοι στην Ευρώπη, όπως φαίνεται ξεκάθαρα σε μια νέα δημοσκόπηση που ανέθεσε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων με τίτλο «Η ΕΕ και η παγκόσμια κοινή γνώμη μετά τις αμερικανικές εκλογές».

Από την κολακεία και τον εγωισμό στην αναλαμπή μετρητών

Τελικά, διαφορετικοί Ευρωπαίοι ηγέτες έχουν διαφορετικές προσεγγίσεις για την «τιθάσευση του Τραμπ», όπως περιγράφουν οι γνώστες τις προσπάθειες. Ορισμένοι κολακεύουν τον όχι ακριβώς μικροσκοπικό εγωισμό του. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν είναι ο ειδικός σε αυτό το θέμα. Ήταν ένας από τους πρώτους παγκόσμιους ηγέτες που συνεχάρη τον Τραμπ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετά την επανεκλογή του τον Νοέμβριο και τον προσκάλεσε γρήγορα να παραστεί στα λαμπερά και αξιοπρεπώς λαμπερά εγκαίνια της επαναλειτουργίας του καθεδρικού ναού της Παναγίας των Παρισίων στο Παρίσι.

Όταν ήταν για πρώτη φορά στον Λευκό Οίκο, ο πρόεδρος Μακρόν εντυπωσίασε τον Τραμπ ως επίτιμος προσκεκλημένος στην ετήσια επίδειξη λαμπρότητας και στρατιωτικής ισχύος της Ημέρας της Βαστίλης στο Παρίσι. Το Ηνωμένο Βασίλειο, εν τω μεταξύ, γνωρίζει ότι ο Τραμπ έχει αδυναμία στην Σκωτία, από όπου κατάγεται η μητέρα του, και στη βρετανική βασιλική οικογένεια. Το 2019 απολάμβανε εμφανώς να παρευρίσκεται σε ένα επίσημο δείπνο με την πλέον εκλιπούσα βασίλισσα Ελισάβετ Β’. Έπλεξε το εγκώμιο του πρίγκιπα Γουίλιαμ αφού κάθισε μαζί του αυτό το φθινόπωρο.

Άλλοι στην Ευρώπη τάσσονται υπέρ της επίδειξης των μετρητών. Η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), Κριστίν Λαγκάρντ, συμβούλεψε τους Ευρωπαίους ηγέτες να υιοθετήσουν μια «στρατηγική του βιβλίου επιταγών» και να διαπραγματευτούν με τον Τραμπ αντί να προβούν σε αντίποινα κατά των προτεινόμενων δασμών του.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κάνει λόγο για αγορά περισσότερου (ακριβού) αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στο πλαίσιο της προσπάθειας της Ευρώπης να διαφοροποιήσει τον ενεργειακό της εφοδιασμό. Έχει απογαλακτιστεί από την εξάρτηση από το φθηνό ρωσικό φυσικό αέριο από τότε που το Κρεμλίνο εξαπέλυσε τη μεγάλης κλίμακας εισβολή του στην Ουκρανία. Πηγές της Επιτροπής μιλούν επίσης για πιθανή αγορά περισσότερων αμερικανικών γεωργικών προϊόντων και όπλων.

Θα πρέπει η Ευρώπη να είναι περισσότερο αυτάρκης;

Ο Μακρόν, εν τω μεταξύ, υποστηρίζει εδώ και καιρό αυτό που αποκαλεί «στρατηγική αυτονομία» -ουσιαστικά η Ευρώπη να μάθει να είναι πιο αυτάρκης, προκειμένου να επιβιώσει.

«Η Ευρώπη… μπορεί να πεθάνει και αυτό εξαρτάται αποκλειστικά από τις επιλογές μας», δήλωσε την άνοιξη. Η Covid έδειξε στην Ευρώπη πόσο εξαρτημένη ήταν από τις κινεζικές εισαγωγές, όπως τα φάρμακα. Η εισβολή του Βλαντιμίρ Πούτιν στην Ουκρανία αποκάλυψε την υπερβολική εξάρτηση της Ευρώπης από τη ρωσική ενέργεια. Ο Μακρόν κρούει τώρα τον κώδωνα του κινδύνου για τις ΗΠΑ: «Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής έχουν δύο προτεραιότητες. Πρώτα οι ΗΠΑ, και αυτό είναι θεμιτό, και μετά το θέμα της Κίνας. Και το ευρωπαϊκό ζήτημα δεν αποτελεί γεωπολιτική προτεραιότητα για τα επόμενα χρόνια και τις επόμενες δεκαετίες». Η επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο κάνει τους Ευρωπαίους ηγέτες να σκέφτονται τις ηπειρωτικές αδυναμίες.

Το μεγάλο ερώτημα γύρω από την Άμυνα

Όσον αφορά την Άμυνα, η επιμονή του Τραμπ να δαπανά η Ευρώπη περισσότερα είναι γενικά αποδεκτή (αν και το πόσο περισσότερα είναι ένα καυτό θέμα συζήτησης). Αλλά εκεί που ο Τραμπ μιλάει με όρους αύξησης των δαπανών για το ΑΕΠ, οι Ευρωπαίοι συζητούν πώς να ξοδέψουν τους αμυντικούς προϋπολογισμούς τους πιο συνετά και με πιο ενοποιημένο τρόπο για να ενισχύσουν την ασφάλεια της ηπείρου.

Ο Εμανουέλ Μακρόν επιθυμεί μια βιομηχανική αμυντική πολιτική σε επίπεδο ΕΕ. Λέει ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία κατέδειξε ότι «ο κατακερματισμός μας είναι μια αδυναμία… Μερικές φορές ανακαλύψαμε οι ίδιοι, ως Ευρωπαίοι, ότι τα όπλα μας δεν ήταν του ίδιου διαμετρήματος, ότι οι πύραυλοί μας δεν ταίριαζαν». Η Ευρώπη ανησυχεί ότι ο Τραμπ δεν θα θελήσει να συνεχίσει να είναι ο κύριος χορηγός στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία, όπως συνέβαινε επί κυβέρνησης Μπάιντεν.

Τον επόμενο μήνα, οι ηγέτες της ΕΕ έχουν προσκαλέσει το Ηνωμένο Βασίλειο -μία από τις δύο μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις της Ευρώπης- σε μια άτυπη σύνοδο κορυφής για να συζητήσουν την καλύτερη συνεργασία σε θέματα ασφάλειας και άμυνας. Ο επικεφαλής της Άμυνας της ΕΕ και πρώην πρωθυπουργός της Εσθονίας, Kaja Kallas, πιστεύει ότι απαιτείται ευρωπαϊκή ενότητα στόχων. «Πρέπει να ενεργήσουμε με ενιαίο τρόπο. Τότε, είμαστε ισχυροί. Τότε είμαστε επίσης σοβαροί στην παγκόσμια σκηνή».

Πιο αδύναμη και πιο κατακερματισμένη; Η Ευρώπη σήμερα

Υπάρχουν αναλυτές που λένε ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε πολύ πιο αδύναμη και κατακερματισμένη κατάσταση για να αντιμετωπίσει τον Τραμπ 2.0 από ό,τι ήταν το 2016, όταν εξελέγη για πρώτη φορά. Θα έλεγα ότι η απάντηση σε αυτό είναι ναι. Αλλά και όχι. Ναι, η οικονομική ανάπτυξη είναι υποτονική και η πολιτική είναι ασταθής.

Τα λαϊκιστικά εθνικιστικά ευρωσκεπτικιστικά κόμματα ενισχύονται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Ορισμένα, όπως το AfD της Γερμανίας, είναι μαλακά απέναντι στη Μόσχα, ενώ άλλα, όπως η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, μπορεί να μπουν στον πειρασμό να δώσουν προτεραιότητα στους διατλαντικούς δεσμούς με τον Τραμπ, αντί για την ευρωπαϊκή ενότητα. Αλλά προσέξτε να μην αναπολείτε την Ευρώπη όταν ο Τραμπ εξελέγη για πρώτη φορά πρόεδρος μέσα από ροζ γυαλιά.

Οικονομικά, η Βόρεια Ευρώπη ήταν σίγουρα σε καλύτερη κατάσταση από ό,τι τώρα, αλλά, όσον αφορά την ενότητα, η ήπειρος ήταν βαθιά διχασμένη λόγω της μεταναστευτικής κρίσης του 2015. Τα λαϊκιστικά ευρωσκεπτικιστικά κόμματα ήταν επίσης σε άνοδο τότε και, μετά την ψηφοφορία για το Brexit τον Ιούνιο του 2016, υπήρχαν ευρέως διαδεδομένες προβλέψεις ότι η ΕΕ θα έχανε σύντομα άλλες χώρες-μέλη και θα διαλυόταν εντελώς.

Γρήγορα στο 2025 και η ΕΕ έχει ξεπεράσει το Brexit, την πανδημία του Κόβιντ, τη μεταναστευτική κρίση και την πρώτη θητεία του Τραμπ -και οι χώρες έχουν ενωθεί σε μεγάλο βαθμό μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Ήταν περισσότερο παραπαίοντας, παρά πλέοντας μέσα από αυτές τις διαδοχικές κρίσεις, αλλά η ΕΕ εξακολουθεί να στέκεται όρθια και οι πληγές του Brexit, για παράδειγμα, έχουν επουλωθεί με τον καιρό.

Το Ηνωμένο Βασίλειο μετά το Brexit θεωρείται από την ΕΕ ως στενός σύμμαχος που μοιράζεται τις ίδιες αξίες σε έναν κόσμο που απειλείται από μια φιλόδοξη Κίνα, μια επεκτατική Ρωσία και έναν απρόβλεπτο επερχόμενο πρόεδρο των ΗΠΑ. Το ΝΑΤΟ, εν τω μεταξύ, αν και ανησυχεί για τη δέσμευση του Τραμπ στη συμμαχία, έχει ενισχυθεί στρατιωτικά και γεωστρατηγικά από τη Σουηδία και τη γειτονική με τη Ρωσία Φινλανδία που έγιναν μέλη μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή του Κρεμλίνου στην Ουκρανία. Ίσως, μόνο ίσως, ο Τραμπ δει λιγότερες διαφορές που τον απογοητεύουν και τον ανταγωνίζονται σχετικά με την Ευρώπη αυτή τη φορά.

Πρόκειται για μια Ευρώπη που αναγνωρίζει την ανάγκη να δαπανήσει περισσότερα για την άμυνα, όπως απαιτεί, που είναι πολύ πιο επιφυλακτική απέναντι στην Κίνα, όπως αναμένει, και που είναι πιο δεξιά στην πολιτική της, όπως προτιμά.

Είναι μια Ευρώπη της οποίας οι ηγέτες επίσης στέκονται απέναντι στον Τραμπ, παρά τις απειλές και τους αλαλαγμούς, αν αισθάνονται ότι ξεπερνάει μια γραμμή -είτε πρόκειται για τα ανθρώπινα δικαιώματα, είτε για την ελευθερία του λόγου, είτε για τις δοσοληψίες με δικτάτορες; Το επόμενο κεφάλαιο στις σχέσεις μεταξύ των υπερατλαντικών «εχθρών» περιμένει να γραφτεί.

• Ευρώπη
• Ντόναλντ Τραμπ