Από το Τείχος στην AfD: Πώς η Ανατολική Γερμανία έφτασε στο… άλλο άκρο

Σχεδόν 37 χρόνια έχουν περάσει από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Αρκετός χρόνος, θα πίστευε κανείς, ώστε η διάκριση μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Γερμανίας να αποτελεί πλέον απλώς ένα κεφάλαιο στα βιβλία της Ιστορίας. Το Τείχος έπεσε, αλλά ένα άλλο, αόρατο Τείχος παρέμεινε. Και το χθεσινό εκλογικό αποτέλεσμα της Σαξονίας-Άνχαλτ το έκανε περισσότερο ορατό από ποτέ.

Στο κρατίδιο της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, η AfD συγκέντρωσε 43,8% και 39 από τις 83 έδρες του τοπικού κοινοβουλίου, υπερδιπλασιάζοντας το ποσοστό της σε σχέση με το 2021. Πρόκειται για το ισχυρότερο αποτέλεσμα στην ιστορία του κόμματος.

Η εικόνα είναι ιστορικά σχεδόν σουρεαλιστική. Ένα τμήμα της Γερμανίας που επί τέσσερις δεκαετίες αποτελούσε τη σοσιαλιστική Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας γίνεται σήμερα το ισχυρότερο εκλογικό προπύργιο της σκληρής δεξιάς και της AfD. Πώς μπορεί να συμβεί μια τόσο μεγάλη πολιτική μετατόπιση; Η πρώτη απάντηση είναι ότι ίσως το ερώτημα τίθεται λάθος.

Οι Ανατολικογερμανοί δεν «ήταν αριστεροί»

Το γεγονός ότι κάποιος ζούσε στη ΛΔΓ δεν σήμαινε ότι είχε επιλέξει τον σοσιαλισμό. Η Ανατολική Γερμανία δεν ήταν μια χώρα στην οποία η Αριστερά κέρδιζε επί δεκαετίες ελεύθερες εκλογές. Ήταν ένα μονοκομματικό  σύστημα υπό το SED, με περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών και χωρίς πραγματική δυνατότητα εναλλαγής της εξουσίας. Και υπάρχει ένα στοιχείο που συχνά ξεχνάμε.

Όταν οι Ανατολικογερμανοί απέκτησαν για πρώτη φορά τη δυνατότητα να ψηφίσουν ελεύθερα, στις 18 Μαρτίου 1990, δεν επέλεξαν μαζικά την Αριστερά. Η συντηρητική «Συμμαχία για τη Γερμανία», υπό την ηγεσία της ανατολικογερμανικής CDU, πήρε περίπου 48% των ψήφων. Η PDS, διάδοχος του κυβερνώντος SED, περιορίστηκε στο 16,4%. Άρα η σημερινή άνοδος της AfD δεν είναι η απλή ιστορία μιας κοινωνίας που «ήταν κόκκινη και έγινε μπλε», αλλά κάτι βαθύτερο. Είναι η ιστορία μιας κοινωνίας που μέσα σε λίγα χρόνια έχασε ένα ολόκληρο πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό σύστημα και κλήθηκε να ενσωματωθεί σε ένα άλλο.

Η επανένωση ήταν απελευθέρωση – αλλά και σοκ

Το 1989 οι Ανατολικογερμανοί κέρδισαν κάτι ανεκτίμητο, την ελευθερία τους. Αλλά η οικονομική μετάβαση που ακολούθησε υπήρξε βίαιη.

Χιλιάδες κρατικές επιχειρήσεις ιδιωτικοποιήθηκαν ή έκλεισαν. Εκατομμύρια θέσεις εργασίας εξαφανίστηκαν μέσα σε λίγα χρόνια. Έρευνες για την περίοδο της επανένωσης καταγράφουν ότι από περίπου 4,1 εκατομμύρια θέσεις εργασίας στις επιχειρήσεις που πέρασαν από την Treuhand, περίπου 1,5 εκατομμύριο παρέμεναν στις ιδιωτικοποιημένες επιχειρήσεις όταν ολοκληρώθηκε η διαδικασία.

Για τη Δύση, η επανένωση ήταν κυρίως ένα εθνικό γεγονός. Για εκατομμύρια ανθρώπους στην Ανατολή ήταν συγχρόνως ένα προσωπικό σοκ.

Ο εργάτης που μέχρι το 1989 είχε δουλειά, κοινωνικό ρόλο και μια συγκεκριμένη θέση στην κοινότητά του μπορεί λίγα χρόνια αργότερα να βρισκόταν άνεργος, με το εργοστάσιό του κλειστό και τα παιδιά του να έχουν φύγει για τη Φρανκφούρτη, το Μόναχο ή το Αμβούργο. Δεν έχασε μόνο εισόδημα, αλλά έχασε κοινωνική θέση. Και ίσως αυτή η απώλεια κύρους να είναι σημαντικότερη για την πολιτική συμπεριφορά από όσο δείχνουν οι οικονομικοί δείκτες.

Η Σαξονία-Άνχαλτ έχασε έναν στους τέσσερις κατοίκους της

Πουθενά δεν αποτυπώνεται καλύτερα αυτή η ιστορία από τη Σαξονία-Άνχαλτ. Από το 1990 μέχρι το 2024 ο πληθυσμός της μειώθηκε κατά 26%. Είναι η μεγαλύτερη δημογραφική πτώση μεταξύ των ανατολικών κρατιδίων. Συνολικά η πρώην Ανατολική Γερμανία έχασε 16% του πληθυσμού της, την ώρα που η Δυτική Γερμανία αυξήθηκε κατά 10%. Και εκείνοι που έφυγαν δεν ήταν τυχαίο δείγμα.

Ήταν σε μεγάλο βαθμό νέοι άνθρωποι. Από την επανένωση μέχρι το 2024, η Ανατολή έχασε καθαρά προς τη Δύση περισσότερους από 740.000 ανθρώπους ηλικίας έως 25 ετών. Ιδιαίτερα έντονη ήταν και η φυγή νέων γυναικών.

Τρεις δεκαετίες μετά, το αποτέλεσμα είναι κοινωνίες γηραιότερες, μικρότερες και σε πολλές περιπτώσεις με την αίσθηση ότι έμειναν πίσω. Αυτό είναι το έδαφος πάνω στο οποίο αναπτύσσεται η πολιτική οργή.

Το πραγματικό χάσμα είναι το αίσθημα του «πολίτη δεύτερης κατηγορίας»

Η οικονομική απόσταση Ανατολής και Δύσης έχει μειωθεί θεαματικά από τη δεκαετία του 1990. Κανείς δεν μπορεί σοβαρά να ισχυριστεί ότι η σημερινή ανατολική Γερμανία βρίσκεται οικονομικά εκεί όπου βρισκόταν μετά την πτώση του Τείχους. Όμως οι εκλογές δεν κρίνονται μόνο από το πόσο πλούσιος είναι κάποιος.

Κρίνονται και από το πόσο πλούσιος, ισχυρός ή αναγνωρισμένος αισθάνεται σε σύγκριση με τον διπλανό του. Και εκεί εμφανίζεται η έννοια της σχετικής στέρησης.

Πρόσφατη μελέτη για το χάσμα Ανατολής-Δύσης κατέγραψε στους Ανατολικογερμανούς χαμηλότερα εισοδήματα, εντονότερη αίσθηση σχετικής υστέρησης και μεγαλύτερη δυσπιστία προς τους κρατικούς θεσμούς. Οι ίδιοι παράγοντες συνδέονται με αυξημένη πιθανότητα υποστήριξης της AfD.

Αυτό ίσως είναι το πραγματικό Τείχος που δεν έπεσε το 1989. Δηλαδή το Τείχος της αντίληψης ότι «η Γερμανία ενώθηκε, αλλά εμείς δεν γίναμε ποτέ πραγματικά ίσοι».

Και μετά ήρθε το μεταναστευτικό

Η αντιμεταναστευτική AfD είναι ισχυρότερη σε περιοχές που ιστορικά είχαν πολύ μικρότερη επαφή με τη μετανάστευση από ό,τι η Δυτική Γερμανία. Ακόμη και το 2025 οι αλλοδαποί αποτελούσαν περίπου το 7,9% του πληθυσμού στην Ανατολική Γερμανία, έναντι 15,8% στη Δυτική. Ακριβώς όμως αυτή η περιορισμένη εμπειρία μπορεί να αποτελεί μέρος της εξήγησης.

Η Δυτική Γερμανία είχε από τη δεκαετία του 1960 Ιταλούς, Έλληνες, Τούρκους, Ισπανούς και άλλους Gastarbeiter. Η πολυπολιτισμικότητα εξελίχθηκε σταδιακά επί δεκαετίες. Η Ανατολή Γερμανία, όχι. Όταν μετά το 2015 το μεταναστευτικό έγινε κεντρικό ζήτημα της γερμανικής πολιτικής, ένα τμήμα των ανατολικών κοινωνιών αισθάνθηκε ότι καλείται να διαχειριστεί άλλη μία μεγάλη αλλαγή που αποφασίστηκε στο Βερολίνο.

Η AfD ήταν εκεί για να μετατρέψει αυτή την ανασφάλεια σε πολιτική ταυτότητα.

Από την οικονομική διαμαρτυρία στην πολιτισμική εξέγερση

Θα ήταν, ωστόσο, λάθος να θεωρήσουμε το 43,8% απλώς «ψήφο διαμαρτυρίας». Η AfD δεν παίρνει πλέον ψήφους μόνο επειδή οι πολίτες θέλουν να τιμωρήσουν τους άλλους. Στη Σαξονία-Άνχαλτ προηγείται σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, με εξαίρεση τους άνω των 70 όπου βρίσκεται στα ίδια επίπεδα με την CDU. Και οι ψηφοφόροι τής αποδίδουν πλέον μεγαλύτερη ικανότητα όχι μόνο στο μεταναστευτικό και την εγκληματικότητα αλλά ακόμη και στην οικονομία, στις θέσεις εργασίας και στην κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτό αλλάζει τη συζήτηση. Η AfD δεν είναι πλέον μόνο ένα δοχείο οργής. Για ένα πολύ μεγάλο μέρος της ανατολικής Γερμανίας έχει γίνει κανονική πολιτική επιλογή. Και ίσως ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι το 87% των ψηφοφόρων της στη Σαξονία-Άνχαλτ θεωρεί πως συνολικά το κόμμα βρίσκεται περισσότερο στο «κέντρο» παρά στην άκρα δεξιά.

Όταν σχεδόν ο μισός πληθυσμός ενός κρατιδίου δεν βλέπει πλέον ως ακραίο ένα κόμμα που οι υπηρεσίες προστασίας του Συντάγματος στο συγκεκριμένο κρατίδιο έχουν χαρακτηρίσει αποδεδειγμένα ακροδεξιό εξτρεμιστικό, το πρόβλημα δεν είναι πλέον η άνοδος μιας περιθωριακής δύναμης. Είναι ότι έχει αλλάξει ο ίδιος ο ορισμός του πολιτικού κέντρου.

Από το «Wir sind das Volk» στο «δεν μας ακούτε»

Υπάρχει, τελικά, μια παράξενη ιστορική συνέχεια. Το 1989 οι πολίτες της Ανατολικής Γερμανίας κατέβηκαν στους δρόμους φωνάζοντας «Wir sind das Volk» – «Εμείς είμαστε ο λαός». Ήταν μια κραυγή εναντίον μιας εξουσίας που θεωρούσαν μακρινή, κλειστή και αδιάφορη για τη φωνή τους.

Σήμερα, η AfD χρησιμοποιεί έναν διαφορετικό πολιτικό λόγο, αλλά πατά πάνω σε ένα συναίσθημα που μοιάζει οικείο: «Δεν μας ακούνε. Οι ελίτ αποφασίζουν χωρίς εμάς. Πρέπει να πάρουμε πίσω τον έλεγχο». Δεν σημαίνει ότι η ΛΔΓ οδηγούσε αναπόφευκτα στην AfD. Ούτε ότι η οικονομική δυσκολία δικαιολογεί τον εξτρεμισμό. Σημαίνει όμως ότι η Ιστορία δεν τελείωσε όταν έπεσε το Τείχος. Η Γερμανία ενώθηκε θεσμικά το 1990. Η κοινωνική και ψυχολογική επανένωση αποδείχθηκε πολύ πιο δύσκολη.

Και σήμερα, σχεδόν 37 χρόνια μετά την πτώση του Τείχους, η μεγάλη ειρωνεία είναι πως η Ανατολή που εξεγέρθηκε ζητώντας ελευθερία από ένα αυταρχικό καθεστώς γίνεται το μέρος όπου η μεταπολεμική Γερμανία βλέπει να ενισχύεται περισσότερο μια πολιτική δύναμη που αμφισβητεί πολλές από τις φιλελεύθερες βεβαιότητές της.

Το Τείχος του Βερολίνου έπεσε μέσα σε μία νύχτα. Το Τείχος ανάμεσα στις δύο Γερμανίες, όπως αποδεικνύεται, χρειάζεται πολύ περισσότερο χρόνο.

• ακροδεξιά
• Ανατολική Γερμανία
• Γερ​μανία
• εκλογές
• Σαξονία-Άνχαλτ