«Cap ou pas cap»: Όταν ο ορισμός της τοξικής σχέσης ντύθηκε με τα ρούχα ενός μεγάλου έρωτα

Υπάρχουν κινηματογραφικοί έρωτες που μας κάνουν να θέλουμε να ερωτευτούμε. Και υπάρχουν κι εκείνοι που, αν τους κοιτάξει κανείς λίγο πιο προσεκτικά, θα έπρεπε μάλλον να μας κάνουν να τρέξουμε προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Το Love Me If You Dare — ή Jeux d’enfants, όπως είναι ο γαλλικός του τίτλος — ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Μόνο που η ταινία του Γιαν Σαμιέλ ήταν τόσο γοητευτική, τόσο πολύχρωμη, τόσο ρομαντικά εκρηκτική, ώστε για χρόνια κατάφερε να μεταμφιέσει μια βαθιά τοξική σχέση σε απόλυτο κινηματογραφικό έρωτα.

Το παιχνίδι των Ζιλιέν και Σοφί ξεκινά αθώα. Ένα «cap ou pas cap;», ένα «τολμάς ή δεν τολμάς;», που γίνεται ιδιωτική γλώσσα, κώδικας επικοινωνίας, μηχανισμός σύνδεσης. Όσο όμως μεγαλώνουν, το παιχνίδι παύει να είναι παιχνίδι. Μετατρέπεται σε σύστημα αμοιβαίας καταστροφής.

Ο ένας δοκιμάζει διαρκώς τα όρια του άλλου. Η επιθυμία συγχέεται με την πρόκληση, η τρυφερότητα με την τιμωρία και η αγάπη με μια αδιάκοπη ανάγκη να αποδειχθεί ποιος θα αντέξει περισσότερο.

Και κάπως έτσι γεννιέται μία από τις πιο χαρακτηριστικές κινηματογραφικές ψευδαισθήσεις: ότι όσο περισσότερο πονά ένας έρωτας, τόσο πιο μεγάλος είναι.

Ο κινηματογράφος αγαπά εδώ και δεκαετίες αυτή την ιδέα.

«It Was Just an Accident»: Η ιρανική ταινία που κέρδισε τις Κάννες μονταρίστηκε κρυφά σε ένα MacBook Air 8GB

Love Me If You Dare – Η αγάπη ως παιχνίδι εξουσίας

Η δύναμη του Love Me If You Dare βρίσκεται ακριβώς στην αντίφαση ανάμεσα στη μορφή και στο περιεχόμενό του. Ο κόσμος της ταινίας μοιάζει σχεδόν παραμυθένιος. Έντονα χρώματα, εκρήξεις φαντασίας, παιχνιδιάρικη αφήγηση, μουσική και μια διαρκής αίσθηση ότι οι δύο ήρωες υπάρχουν μέσα σε ένα σύμπαν αποκλειστικά δικό τους.

Στην πραγματικότητα, όμως, ο Ζιλιέν και η Σοφί δεν ξέρουν να αγαπούν χωρίς να δοκιμάζουν, να πληγώνουν και να προκαλούν ο ένας τον άλλον.

Το «cap ou pas cap» γίνεται σταδιακά κάτι σαν συναισθηματικό όπλο. Αντί να πουν «σε θέλω», ζητούν μια απόδειξη. Αντί να παραδεχθούν ότι φοβούνται, επινοούν μια νέα δοκιμασία. Αντί να επιτρέψουν στη σχέση να γίνει καθημερινή, την κρατούν διαρκώς στο σημείο της έκρηξης.

Γιατί μια ήρεμη σχέση θα σήμαινε ότι το παιχνίδι τελείωσε.

Και για εκείνους, χωρίς παιχνίδι ίσως δεν υπάρχει ούτε έρωτας.

Blue Valentine – Όταν ο έρωτας δεν αρκεί

Αν το Love Me If You Dare παρουσιάζει την τοξικότητα μέσα από το παραμύθι, το Blue Valentine την κοιτάζει κατάματα.

Ο Ντιν και η Σίντι δεν ξεκινούν ως ένα δυσλειτουργικό ζευγάρι. Αντίθετα, η ταινία του Ντέρεκ Σιανφράνς μας δείχνει παράλληλα τη γέννηση και τη διάλυση της σχέσης τους.

Και αυτό είναι ίσως το πιο οδυνηρό της στοιχείο.

Βλέπουμε την ίδια στιγμή γιατί αγαπήθηκαν και γιατί δεν μπορούν πλέον να είναι μαζί.

Δεν υπάρχει ένας ξεκάθαρος κακός. Υπάρχουν προσδοκίες που άλλαξαν, άνθρωποι που εξελίχθηκαν προς διαφορετικές κατευθύνσεις και μια σχέση που έμεινε παγιδευμένη στην εικόνα αυτού που υπήρξε κάποτε.

Το Blue Valentine καταρρίπτει έναν από τους πιο επίμονους κινηματογραφικούς μύθους: ότι ένας μεγάλος έρωτας είναι αρκετός για να συντηρήσει μια σχέση.

Μερικές φορές δεν είναι.

Revolutionary Road – Το όνειρο που γίνεται φυλακή

Ο Φρανκ και η Έιπρι Γουίλερ μοιάζουν αρχικά με ένα ζευγάρι που αρνείται να συμβιβαστεί με τη μετριότητα.

Στο Revolutionary Road, όμως, η κοινή τους επιθυμία να ζήσουν κάτι μεγαλύτερο σταδιακά μετατρέπεται σε πεδίο αλληλοκατηγοριών.

Ο έρωτας υπάρχει, αλλά είναι θαμμένος κάτω από ανεκπλήρωτες προσδοκίες, απογοήτευση και βαθιά προσωπική ματαίωση.

Και εδώ βρίσκεται κάτι πολύ χαρακτηριστικό των τοξικών σχέσεων στον κινηματογράφο: πολλές φορές ο ένας άνθρωπος δεν μισεί πραγματικά τον άλλον. Μισεί αυτό που έγινε ο ίδιος μέσα στη σχέση.

Ο άλλος γίνεται ο καθρέφτης μιας ζωής που δεν πραγματοποιήθηκε.

Who’s Afraid of Virginia Woolf? – Η σχέση ως πεδίο μάχης

Αν υπάρχει μια ταινία που μετέτρεψε τη συζυγική τοξικότητα σε υψηλή τέχνη, είναι το Who’s Afraid of Virginia Woolf?

Η Μάρθα και ο Τζορτζ δεν επικοινωνούν απλώς. Μονομαχούν.

Κάθε φράση μπορεί να γίνει παγίδα. Κάθε ανάμνηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο. Κάθε ευάλωτο σημείο του άλλου είναι γνωστό και διαθέσιμο προς εκμετάλλευση.

Και όμως, πίσω από την επιθετικότητα υπάρχει μια παράξενη, σχεδόν ακατανόητη μορφή εξάρτησης.

Οι δύο άνθρωποι μοιάζουν να έχουν μάθει να υπάρχουν μόνο μέσα από τη σύγκρουσή τους.

Είναι ίσως μια από τις πιο σκοτεινές εκδοχές της φράσης «δεν μπορώ να ζήσω χωρίς εσένα».

Gone Girl – Όταν η αγάπη γίνεται στρατηγική

Στο Gone Girl η σχέση δεν είναι απλώς τοξική. Είναι ένας ολόκληρος μηχανισμός χειραγώγησης.

Ο Νικ και η Έιμι είναι δύο άνθρωποι που ξεκίνησαν τη σχέση τους παίζοντας ρόλους. Προσπάθησαν να γίνουν αυτό που θεωρούσαν ότι ο άλλος ήθελε.

Και όταν οι ρόλοι κατέρρευσαν, έμειναν δύο άνθρωποι γεμάτοι θυμό για την εξαπάτηση που είχαν, κατά μία έννοια, επιβάλει και οι ίδιοι στον εαυτό τους.

Ο Ντέιβιντ Φίντσερ παίρνει την ιδέα του «τέλειου ζευγαριού» και τη μετατρέπει σε ψυχολογικό πόλεμο.

Ο έρωτας δεν είναι πια συναίσθημα. Είναι εξουσία, εικόνα και έλεγχος της αφήγησης.

Closer – Όταν όλοι πληγώνουν όλους

Το Closer είναι ίσως μία από τις πιο ακριβείς ταινίες για το πόσο εύκολα η επιθυμία μπορεί να γίνει σκληρότητα.

Οι τέσσερις ήρωές του αγαπούν, απατούν, επιστρέφουν, εγκαταλείπουν και προσπαθούν να μάθουν κάθε λεπτομέρεια της προδοσίας τους, ακόμη κι όταν γνωρίζουν ότι η αλήθεια θα τους καταστρέψει.

Στην ταινία του Μάικ Νίκολς, οι άνθρωποι δεν ζητούν απλώς ειλικρίνεια. Τη χρησιμοποιούν συχνά ως εργαλείο τιμωρίας.

Το Closer καταλαβαίνει κάτι εξαιρετικά δυσάρεστο για τις ανθρώπινες σχέσεις: κάποιες φορές λέμε ότι θέλουμε να ξέρουμε την αλήθεια, ενώ στην πραγματικότητα θέλουμε να αποκτήσουμε το υλικό με το οποίο θα πληγώσουμε τον άλλον.

Phantom Thread – Ο έρωτας ως παράξενη συμφωνία εξουσίας

Η σχέση του Ρέινολντς και της Άλμα στο Phantom Thread είναι πολύ δυσκολότερο να ταξινομηθεί.

Στην αρχή μοιάζει με την κλασική σχέση ενός ισχυρού, ελεγκτικού άνδρα και μιας γυναίκας που εισέρχεται στον απόλυτα οργανωμένο κόσμο του.

Σταδιακά όμως η ισορροπία αλλάζει.

Η Άλμα ανακαλύπτει έναν τρόπο να γίνει απαραίτητη. Όχι καταργώντας την εξουσία του Ρέινολντς αλλά δημιουργώντας ένα δικό τους, ιδιόμορφο σύστημα εξάρτησης.

Είναι αγάπη; Είναι χειραγώγηση; Είναι μια παράξενη συμφωνία ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που βρήκαν έναν τρόπο να καλύψουν ο ένας τις σκοτεινότερες ανάγκες του άλλου;

Ο Πολ Τόμας Άντερσον αρνείται να απαντήσει εύκολα.

Και γι’ αυτό ακριβώς η σχέση τους παραμένει τόσο συναρπαστική.

Eternal Sunshine of the Spotless Mind – Όταν ξέρουμε ότι θα πονέσουμε και επιστρέφουμε

Το Eternal Sunshine of the Spotless Mind βρίσκεται σε μια διαφορετική κατηγορία.

Ο Τζόελ και η Κλεμεντάιν δεν είναι το πιο ακραίο παράδειγμα μιας τοξικής σχέσης. Είναι όμως ίσως το πιο συγκινητικό παράδειγμα δύο ανθρώπων που γνωρίζουν πολύ καλά ότι μπορούν να πληγώσουν ξανά ο ένας τον άλλον και παρ’ όλα αυτά επιλέγουν να δοκιμάσουν.

Η ταινία δεν εξιδανικεύει τη σχέση τους. Τους δείχνει αντιφατικούς, δύσκολους και κάποιες φορές σκληρούς.

Το μεγάλο της ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει ο τέλειος έρωτας.

Είναι αν ένας έρωτας αξίζει ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι μπορεί να τελειώσει.

Possession – Όταν μια σχέση διαλύεται μαζί με την πραγματικότητα

Και ύστερα υπάρχει το Possession του Αντρέι Ζουλάφσκι.

Εδώ η διάλυση ενός γάμου γίνεται σχεδόν σωματικός τρόμος. Η ζήλια, η απιστία, η οργή και η απώλεια ταυτότητας αποκτούν κυριολεκτικά τερατώδη μορφή.

Δεν υπάρχει πλέον ασφαλές όριο ανάμεσα στη σχέση και στην ψυχική κατάρρευση.

Το Possession παίρνει ό,τι στις άλλες ταινίες υπάρχει ως μεταφορά και το κάνει σώμα.

Η τοξικότητα αποκτά σάρκα.

Γιατί αγαπάμε τόσο πολύ τους κινηματογραφικούς καταστροφικούς έρωτες;

Ίσως επειδή στο σινεμά η ένταση είναι πιο ενδιαφέρουσα από την ισορροπία.

Δύο άνθρωποι που επικοινωνούν, σέβονται τα όριά τους και λύνουν ώριμα τις διαφωνίες τους μπορεί να είναι ένα εξαιρετικό ζευγάρι στην πραγματική ζωή. Δεν είναι όμως απαραίτητα το ιδανικό υλικό για δύο ώρες κινηματογραφικής δραματουργίας.

Ο κινηματογράφος χρειάζεται σύγκρουση.

Και ο έρωτας είναι ένα από τα πιο αποτελεσματικά πεδία σύγκρουσης που διαθέτει.

Γι’ αυτό μάθαμε συχνά να αναγνωρίζουμε ως «μεγάλο έρωτα» κάτι που στην πραγματική ζωή θα ονομάζαμε εμμονή, εξάρτηση, χειραγώγηση ή αδυναμία αποχωρισμού.

Το Love Me If You Dare ίσως παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα επειδή κάνει αυτή την παγίδα ακαταμάχητη.

Μας δίνει δύο όμορφους ανθρώπους, έναν ολόκληρο κόσμο φτιαγμένο μόνο γι’ αυτούς και ένα παιχνίδι που ξεκινά στην παιδική ηλικία και αρνείται να τελειώσει ποτέ.

Cap ou pas cap?

Ίσως τελικά το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τολμούν να συνεχίσουν.

Είναι αν τολμούν να σταματήσουν.

Γιατί σε πολλούς από τους μεγάλους κινηματογραφικούς έρωτες, το πιο δύσκολο πράγμα δεν είναι να αγαπήσεις έναν άνθρωπο.

Είναι να καταλάβεις πότε αυτό που αποκαλείς αγάπη έχει μετατραπεί σε κάτι εντελώς διαφορετικό.

• ερωτικές ταινιές
• κινηματογραφικοί έρωτες
• Σινεμά
• τοξικές σχέσεις