Ελληνική τραγωδία: Οι σπάνιες φώκιες που κρύβονται σε σπηλιές για να γλιτώσουν από τον τουρισμό

Βαθιά μέσα σε μια θαλάσσια σπηλιά στις βόρειες Σποράδες, μια ογκώδης σκιά κινείται στο μισοσκόταδο. Από ένα σκάφος που πλέει σε απόσταση, τα κιάλια αλλάζουν χέρια – και ναι, είναι εκεί. Μια τεράστια μεσογειακή φώκια μονάχους, ένα από τα σπανιότερα θαλάσσια θηλαστικά στον κόσμο. Με μήκος που φτάνει τα 2,8 μέτρα και βάρος άνω των 300 κιλών, είναι και από τα μεγαλύτερα είδη φώκιας παγκοσμίως. Η φώκια έχει βγει στη στεριά στο Πιπέρι, ένα αυστηρά φυλασσόμενο νησί του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Αλοννήσου και Βορείων Σποράδων – της μεγαλύτερης θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής (MPA) της Ελλάδας και κρίσιμου τόπου αναπαραγωγής για το είδος. Η πρόσβαση σε ακτίνα τριών ναυτικών μιλίων επιτρέπεται μόνο σε ερευνητές, κατόπιν άδειας του Οργανισμού Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής.

Με παγκόσμιο πληθυσμό κάτω των 1.000 ατόμων, η Monachus monachus κατατάσσεται ως «ευάλωτο» είδος στην Κόκκινη Λίστα της IUCN – κατηγορία στην οποία μετακινήθηκε το 2023 από «απειλούμενο», έπειτα από δεκαετίες προσπαθειών προστασίας. Σύμφωνα με την Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φώκιας Μονάχους (MOm), περίπου 500 φώκιες ζουν στην Ελλάδα, αριθμός που αντιστοιχεί στο ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού. Η χώρα, επομένως, έχει κομβικό ρόλο στο μέλλον του είδους – κάτι που αποκτά και πολιτισμική διάσταση, καθώς στην αρχαιότητα οι φώκιες θεωρούνταν υπό την προστασία των θεών Ποσειδώνα και Απόλλωνα.

Οι φώκιες μονάχους κυνηγήθηκαν στη Μεσόγειο από τα προϊστορικά χρόνια για το δέρμα, το κρέας και το λίπος τους. Αν και η απειλή αυτή έχει υποχωρήσει στην Ελλάδα, άλλοι κίνδυνοι παραμένουν: εμπλοκή σε αλιευτικά εργαλεία, έλλειψη τροφής, ρύπανση και απώλεια ενδιαιτημάτων. Σύμφωνα με περιβαλλοντικές οργανώσεις, ένας σύγχρονος κίνδυνος αυξάνεται εκθετικά και απειλεί να ανατρέψει τη fragile ανάκαμψη: η ραγδαία ανάπτυξη του θαλάσσιου τουρισμού. Ο ανεξέλεγκτος τουρισμός επηρεάζει αρνητικά ένα είδος εξαιρετικά ευαίσθητο στην ανθρώπινη όχληση. Το περασμένο καλοκαίρι εφαρμόστηκαν σειρά πρωτοβουλιών για την αντιμετώπιση του προβλήματος, μεταξύ των οποίων η εθνική καμπάνια ενημέρωσης Seal Greece. Παράλληλα, το νησάκι Φορμίκουλα, σημαντικός βιότοπος φώκιας στο Ιόνιο, τέθηκε υπό αυστηρή προστασία με απαγόρευση προσέγγισης σε ακτίνα 200 μέτρων ενόψει της τουριστικής περιόδου. Τον Οκτώβριο, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης επιβεβαίωσε τη δημιουργία δύο μεγάλων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών. Αν εφαρμοστούν σωστά –κάτι που προς το παρόν παραμένει ασαφές ως προς τη διαχείριση– θα μπορούσαν να αποτελέσουν σωσίβιο για το είδος.

Στα νερά γύρω από το Πιπέρι, ο Άγγελος Αργυρίου, ανεξάρτητος φύλακας και θαλάσσιος βιολόγος, δείχνει μια ακτή που παρακολουθείται με κάμερες. «Συχνά βλέπουμε τις φώκιες να ξεκουράζονται εδώ», λέει. «Το ότι νιώθουν αρκετά ασφαλείς ώστε να βγαίνουν ανοιχτά είναι πολύ θετικό σημάδι ότι τα μέτρα προστασίας λειτουργούν». Η προστασία των φώκιων στην Ελλάδα ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1980, με πρωταγωνιστικό ρόλο της MOm, η οποία έχει διασώσει περισσότερες από 40 ορφανές ή τραυματισμένες φώκιες. «Το κέντρο περίθαλψης έχει συμβάλει ουσιαστικά στην ανάκαμψη του είδους», λέει ο πρόεδρος της MOm, Πάνος Δενδρινός. «Πέρυσι είδαμε μια θηλυκή φώκια που είχε αποκατασταθεί να επιστρέφει με το νεογέννητό της. Αν σώσεις μία θηλυκή, μπορεί να γεννήσει έως και 20 μικρά στη διάρκεια της ζωής της».

Οι φώκιες μονάχους συγκεντρώνονταν παλαιότερα σε παραλίες, όμως τα τελευταία χρόνια έχουν μετακινηθεί σε σπηλιές λόγω της ανθρώπινης πίεσης. Αν και οι σπηλιές προσέφεραν αρχικά προστασία, συχνά αποδεικνύονται ακατάλληλες για την ανατροφή μικρών: η δυνατή θαλασσοταραχή μπορεί να τα χτυπήσει στα βράχια, να τα πνίξει ή να τα παρασύρει. Παράλληλα, ακόμη και αυτές οι σπηλιές δεν αποτελούν πλέον ασφαλή καταφύγια, καθώς άλλοτε απομονωμένες ακτές είναι πλέον προσβάσιμες σε ημερήσιους εκδρομείς, ενοικιαζόμενα σκάφη και ιδιωτικά γιοτ.

«Μια εβδομάδα μετά τη γέννα, οι μητέρες φεύγουν για ψάρεμα, αφήνοντας το μικρό μόνο για ώρες», εξηγεί ο Δενδρινός. «Αν κάποιος μπει στη σπηλιά, το μικρό μπορεί να πανικοβληθεί και να την εγκαταλείψει· η μητέρα δύσκολα θα το ξαναβρεί». Η Φορμίκουλα, ένας ακόμη κρίσιμος βιότοπος, θα ενταχθεί στη νέα θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή του Ιονίου. Αν και βρίσκεται σε μία από τις πιο πολυσύχναστες περιοχές ιστιοπλοΐας παγκοσμίως, μέχρι πρόσφατα δεν βρισκόταν στο επίκεντρο του τουριστικού ενδιαφέροντος, σε αντίθεση με γειτονικά νησιά όπως ο Μεγανήσι και η Κεφαλονιά.

Ο θαλάσσιος βιολόγος Joan Gonzalvo από το Ινστιτούτο Tethys περιγράφει πώς ο τουρισμός έχει επηρεάσει την περιοχή. «Πριν από έξι ή επτά χρόνια βλέπαμε φώκιες σχεδόν καθημερινά», θυμάται. «Πέντε ή έξι μαζί, να παίζουν και να κοινωνικοποιούνται». Με την αύξηση των θεάσεων, όμως, ακολούθησαν και οι τουρίστες. «Αυτό που αρχικά ήταν συναρπαστικό, γρήγορα έγινε εφιάλτης», λέει. Οι επισκέπτες κατέφθαναν αναζητώντας “εμπειρίες με φώκιες”. Αντί να μελετά τα ζώα, ο Gonzalvo κατέγραφε ανθρώπους να τις καταδιώκουν. Σε δύο περιπτώσεις, τουρίστες μπήκαν σε σπηλιές αναπαραγωγής, προκαλώντας τον χωρισμό μητέρας και μικρού. Και στις δύο περιπτώσεις, τα μικρά εξαφανίστηκαν. Τον Αύγουστο του 2024, καταγράφηκαν περισσότερα από 50 σκάφη γύρω από τη μικρή ακτογραμμή της νησίδας. «Σήμερα», λέει, «θεωρούμαστε τυχεροί αν δούμε μία ή δύο φώκιες».

Καθώς μιλά, ο Gonzalvo εντοπίζει μια φώκια και τη φωτογραφίζει. Την αναγνωρίζει αμέσως: «Mm17003», λέει, αναφερόμενος σε μία από τις περισσότερες από 40 φώκιες που έχει καταγράψει διαδικτυακά. Την ίδια στιγμή, σκάφη αγκυροβολούν μέσα στις νέες ζώνες απαγόρευσης, ενώ τουρίστες κολυμπούν κοντά στις προστατευμένες σπηλιές. Σε αντίθεση με το πάρκο της Αλοννήσου, στη Φορμίκουλα δεν υπάρχουν φύλακες. Αν και δεν είναι αρμοδιότητά του, ο Gonzalvo επισημαίνει ευγενικά στους κυβερνήτες ότι βρίσκονται σε απαγορευμένη περιοχή. «Είναι νωρίς ακόμα», λέει. «Αλλά η απουσία ελέγχου με ανησυχεί. Χρειάζεται σοβαρή επένδυση στην επιβολή του νόμου».

Στην Ελλάδα, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις μιλούν συχνά για «πάρκα στα χαρτιά». Μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι από εννέα οργανώσεις ανέφερε ότι μόλις 12 από τις 174 θαλάσσιες περιοχές Natura 2000 διαθέτουν καθεστώς ουσιαστικής προστασίας – και ακόμη κι αυτές είναι αποσπασματικές ή προσωρινές. Η ελπίδα είναι ότι οι νέες θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές θα συνοδευτούν από ουσιαστική επιτήρηση. «Ο Οργανισμός Φυσικού Περιβάλλοντος χρειάζεται περισσότερα σκάφη, περισσότερο προσωπικό και μεγαλύτερες αρμοδιότητες», λέει ο Δενδρινός, επισημαίνοντας ότι σήμερα οι φύλακες αναγκάζονται να απευθύνονται στο Λιμενικό, «μια διαδικασία χρονοβόρα και αναποτελεσματική».

Στη Φορμίκουλα, ο Gonzalvo φοβάται ότι ο χρόνος εξαντλείται. «Αν δεν καταφέρουμε να προστατεύσουμε αυτόν τον ζωτικό βιότοπο –μια μικρή κουκκίδα στο Ιόνιο– για ένα από τα πιο εμβληματικά και απειλούμενα θαλάσσια θηλαστικά του πλανήτη, τότε υπάρχουν ελάχιστες ελπίδες για οτιδήποτε άλλο θέλουμε να προστατεύσουμε στις θάλασσές μας».

• τουρισμός
• φώκιες