Η performance μετά τα social media

Η performance υπήρξε εξαρχής μια τέχνη της παρουσίας, του σώματος και της διάρκειας. Σήμερα όμως η παρουσία αυτή αποκτά σχεδόν πάντα και μια δεύτερη ζωή: φωτογραφίζεται, κινηματογραφείται, μεταδίδεται, κόβεται σε reels, αποθηκεύεται και κυκλοφορεί έξω από τον χώρο και τον χρόνο όπου γεννήθηκε. Κάπου ανάμεσα σε αυτές τις δύο ζωές αλλάζει και η ίδια η φύση της performance.

Η performance είχε πάντοτε κάτι από τελετουργία. Ένα σώμα βρίσκεται σε έναν συγκεκριμένο χώρο, για συγκεκριμένο χρόνο, απέναντι σε ανθρώπους που μοιράζονται μαζί του το γεγονός. Η αναπνοή, η κόπωση, η αμηχανία, η διάρκεια, η πιθανότητα της αποτυχίας αποτελούν μέρος του έργου όσο και οποιαδήποτε χειρονομία. Η εμπειρία ανήκει σε εκείνη τη στιγμή και για πολλά χρόνια η ίδια αυτή παροδικότητα θεωρήθηκε σχεδόν θεμελιώδες χαρακτηριστικό του μέσου.

Κι όμως, η performance κουβαλούσε από την αρχή και ένα δεύτερο πρόβλημα: πώς επιβιώνει ένα έργο που τελειώνει μαζί με την πράξη του; Η ιστορία της είναι γεμάτη από φωτογραφίες, βίντεο, σημειώσεις, μαρτυρίες, αρχεία. Πολλές εμβληματικές performances του 20ού αιώνα υπάρχουν σήμερα για εμάς κυρίως μέσα από αυτά τα ίχνη. Η καταγραφή δεν εμφανίστηκε με τα social media. Αυτό που άλλαξε είναι η σχέση της με το έργο.

Η καταγραφή σήμερα συχνά υπάρχει μέσα στη σύλληψη της performance από την αρχή. Ο δημιουργός γνωρίζει ότι το έργο θα έχει ζωή μέσα στον χώρο και παράλληλα θα πρέπει να λειτουργήσει ως εικόνα έξω από αυτόν. Θα υπάρξει ένα still, ένα βίντεο, ένα vertical frame, ένα reel, ένα archive, ένα portfolio, μια εικόνα που θα συναντήσει έναν curator ή ένα κοινό χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Η performance αποκτά έτσι έναν δεύτερο θεατή, εκείνον που δεν θα βρεθεί ποτέ μπροστά στο σώμα αλλά θα γνωρίσει το έργο από το ίχνος του.

Όταν η πολιτική, η τέχνη και η διαφήμιση χρησιμοποιούν την ίδια εικόνα

Αυτό επηρεάζει αναπόφευκτα και τη δημιουργία. Μια χειρονομία μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό βάρος επειδή λειτουργεί ισχυρά στην κάμερα. Ένα κοστούμι, ένας φωτισμός ή μια χωρική σύνθεση μπορούν να αρχίσουν να σχεδιάζονται και με βάση το πώς θα επιβιώσουν ως εικόνα. Η διάρκεια της performance αποκτά μια δεύτερη διάρκεια, εκείνη που θα προκύψει αργότερα μέσα από το μοντάζ. Η καταγραφή παύει έτσι να λειτουργεί μόνο ως αρχείο και μπορεί να γίνει μια δεύτερη δραματουργία του έργου.

Το The Artist Is Present της Marina Abramović στο MoMA το 2010 βρίσκεται σε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον σημείο αυτής της μετάβασης. Η ίδια η performance στηριζόταν στην πιο απλή και ταυτόχρονα πιο απαιτητική συνθήκη: η Abramović καθόταν απέναντι από έναν άνθρωπο, χωρίς λόγια, μέσα σε έναν παρατεταμένο χρόνο συνύπαρξης. Η φυσική παρουσία και η διάρκεια αποτελούσαν το ίδιο το υλικό του έργου. Παράλληλα, η performance μεταδιδόταν online και απέκτησε μια τεράστια δεύτερη ζωή μέσω φωτογραφιών, βίντεο και ψηφιακής κυκλοφορίας. Η εμπειρία του ανθρώπου που καθόταν απέναντί της και η εμπειρία εκείνου που έβλεπε μια εικόνα της performance στο διαδίκτυο ήταν δύο διαφορετικές μορφές πρόσβασης στο ίδιο έργο.

Από εκεί και μετά, το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο. Η performance συχνά χρησιμοποιεί τη διάρκεια, την επανάληψη, την ακινησία ή την αμηχανία ως βασικά εκφραστικά εργαλεία. Τα social media λειτουργούν μέσα από μια εντελώς διαφορετική οικονομία προσοχής. Το reel χρειάζεται άμεση είσοδο, ρυθμό, αναγνωρίσιμη χειρονομία, μια εικόνα που θα συγκρατήσει το βλέμμα πριν από το επόμενο swipe. Όταν μια performance οκτώ ωρών συμπυκνώνεται σε είκοσι δευτερόλεπτα, η συντόμευση αφορά και το ίδιο το υλικό της εμπειρίας. Στη performance ο χρόνος δεν λειτουργεί απλώς ως περίβλημα. Συχνά είναι το έργο.

Εδώ βρίσκεται ίσως μία από τις πιο ενδιαφέρουσες αντιφάσεις της σημερινής συνθήκης. Ένα έργο μπορεί να βασίζεται στην αργή μεταβολή ενός σώματος και να γίνει γνωστό παγκοσμίως μέσω μιας μοναδικής φωτογραφίας. Μπορεί να απαιτεί μια ώρα παρουσίας και να αποκτήσει το μεγαλύτερο μέρος του κοινού του μέσα από ένα βίντεο δεκαπέντε δευτερολέπτων. Το έργο συνεχίζει να υπάρχει σε δύο διαφορετικές χρονικότητες: στην πραγματική διάρκεια της πράξης και στη συμπυκνωμένη διάρκεια της κυκλοφορίας του.

Η αλλαγή αυτή αφορά και τον θεατή. Στην ιστορία της performance, ο θεατής υπήρξε συχνά μάρτυρας, συμμετέχων ή ακόμη και ενεργό υλικό του έργου. Στα social media μετατρέπεται παράλληλα σε χρήστη. Μπορεί να σχολιάσει, να αποθηκεύσει, να μοιραστεί, να απομονώσει ένα απόσπασμα, να το επανεντάξει σε διαφορετικό πλαίσιο, να δημιουργήσει μια νέα εικόνα πάνω στην αρχική. Η σχέση με το έργο συνεχίζεται μετά την πρώτη θέαση και η κυκλοφορία του αποκτά δική της αυτονομία.

Για τον σύγχρονο performer αυτό σημαίνει ότι η διανομή γίνεται πλέον μέρος της σκέψης γύρω από το έργο. Η performance δεν αφορά μόνο το σώμα, τον χώρο, τον χρόνο και το κοινό. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο θα ταξιδέψει. Αυτό έχει ανοίξει πραγματικές δυνατότητες. Ένας καλλιτέχνης που δουλεύει έξω από τα παραδοσιακά κέντρα μπορεί να παρουσιάσει το έργο του απευθείας σε διεθνή κοινά, να φτάσει σε curators και οργανισμούς και να δημιουργήσει ένα αρχείο της δουλειάς του χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από τις παλιές δομές διαμεσολάβησης. Η έρευνα γύρω από τη χρήση των social media από σύγχρονους καλλιτέχνες δείχνει ακριβώς αυτή τη μεταβολή στη σχέση τους με κοινά και gatekeepers.

Η ίδια δυνατότητα δημιουργεί όμως και μια αισθητική πίεση. Όταν το έργο γνωρίζει ότι θα περάσει μέσα από το feed, είναι εύκολο να αρχίσει να εσωτερικεύει τη λογική του feed. Η έντονη εικόνα, η καθαρή χειρονομία, η εύκολα αναγνωρίσιμη δράση, η στιγμή που λειτουργεί ως thumbnail αποκτούν δυσανάλογη αξία. Εκεί θολώνουν και τα όρια ανάμεσα στην performance art, στο advertising activation, στο social experiment, στο TikTok stunt ή στο viral event. Ένα σώμα στον δημόσιο χώρο που κάνει κάτι ακραίο ή παράξενο μπορεί να ανήκει σε οποιοδήποτε από αυτά τα πεδία. Η μορφή από μόνη της δεν αρκεί πλέον για να μας πει τι βλέπουμε.

Αυτό είναι ίσως ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της σημερινής visual culture: διαφορετικές περιοχές παραγωγής εικόνας χρησιμοποιούν ολοένα συχνότερα τις ίδιες τεχνικές, τους ίδιους ρυθμούς και τις ίδιες πλατφόρμες. Η performance δανείζεται εργαλεία από τα social media, τα social media δανείζονται την ιδέα της ζωντανής πράξης και της σωματικής έκθεσης, η διαφήμιση δανείζεται και από τα δύο. Όλα αυτά καταλήγουν στο ίδιο feed και περνούν μπροστά από το ίδιο βλέμμα.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη αλλάζει και η λειτουργία του σώματος. Στην performance το σώμα υπήρξε ανέκαθεν υλικό, πολιτικό πεδίο, εργαλείο αντοχής, τόπος σύγκρουσης και φορέας νοήματος. Σήμερα λειτουργεί συχνά και ως interface. Είναι το πρόσωπο που σταματά το scroll, η χειρονομία που γίνεται αναγνωρίσιμη, το thumbnail μέσα από το οποίο κάποιος θα συναντήσει για πρώτη φορά το έργο. Η παρουσία και η ορατότητα αποκτούν πλέον διαφορετικό βάρος. Ένα σώμα μπορεί να είναι παρόν σε έναν χώρο για λίγους ανθρώπους και ταυτόχρονα ορατό σε εκατοντάδες χιλιάδες άλλους.

Ίσως γι’ αυτό η performance μετά τα social media χαρακτηρίζεται κυρίως από μια διπλή παρουσία. Υπάρχει το σώμα εκεί, στον πραγματικό χώρο, μέσα στον πραγματικό χρόνο, με την αναπνοή, την κόπωση, τη θερμοκρασία, την εγγύτητα και το βλέμμα των ανθρώπων γύρω του. Και υπάρχει η δεύτερη παρουσία, η εικόνα που αποσπάται από εκείνη τη στιγμή και συνεχίζει να κυκλοφορεί πολύ μετά το τέλος της.

Πιστεύω πως αυτές οι δύο παρουσίες μπορούν να λειτουργήσουν δημιουργικά μεταξύ τους. Η δεύτερη μπορεί να επεκτείνει την πρώτη, να την μεταφράσει, να την αρχειοθετήσει, να την οδηγήσει σε κοινά που δεν θα μπορούσαν ποτέ να βρίσκονται στον αρχικό χώρο. Μπορεί όμως και να αποκτήσει τέτοια ισχύ ώστε τελικά να γνωρίζουμε περισσότερο την εικόνα του έργου από το ίδιο το έργο.

Εκεί βρίσκεται για μένα το πιο ενδιαφέρον ερώτημα για τη σύγχρονη performance. Όχι αν μπορεί να υπάρξει μέσα στα social media, ήδη υπάρχει. Το ζήτημα είναι πώς θα διατηρήσει τη διάρκεια, την αβεβαιότητα και τη φυσική της παρουσία μέσα σε ένα περιβάλλον που ευνοεί την ταχύτητα, την άμεση αναγνωρισιμότητα και την αδιάκοπη κυκλοφορία.

Γιατί η performance εξακολουθεί να κουβαλά κάτι που η οθόνη, όσο ισχυρή και αν γίνει, δεν μπορεί να αναπαράγει πλήρως: την αίσθηση ότι ένα σώμα βρίσκεται πραγματικά απέναντί μας, στον ίδιο χώρο και στον ίδιο χρόνο, και ότι αυτό που συμβαίνει ανάμεσά μας θα τελειώσει χωρίς να μπορέσει να επαναληφθεί  ποτέ ακριβώς με τον ίδιο τρόπο. Κι αυτό σε αυτή την εποχή της σπειροειδούς επαναληψιμότητας είναι κάτι μαγικό.

• performance
• social media
• βίντεο
• εμπειρία
• τεκμηρίωση
• φωτογραφίες