Νέα «επιδημία» προκάλεσαν Covid, πόλεμοι και κλιματική κρίση – Σχολικό άγχος και άρνηση παρακολούθησης των μαθημάτων

Η σχολική άρνηση λόγω άγχους και το bullying καταγράφουν αυξητικές τάσεις στην Ελλάδα και διεθνώς μετά την πανδημία, με ειδικούς και φορείς να μιλούν για ένα φαινόμενο που επηρεάζει παιδιά και εφήβους σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η πίεση της επίδοσης, ο κοινωνικός αποκλεισμός, η βία και οι αλλεπάλληλες κρίσεις των τελευταίων ετών επιβαρύνουν σημαντικά την ψυχική υγεία των μαθητών.

Άγχος, πανδημία και ψυχική υγεία των νέων

Σύμφωνα με έρευνα της UNICEF με τίτλο «Η ψυχική υγεία των εφήβων και νέων στη μετά-Covid εποχή», που πραγματοποιήθηκε μέσω της πλατφόρμας U-Report Greece σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, το 56% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι η πανδημία του Covid, ο πόλεμος στην Ουκρανία και η κλιματική κρίση επηρεάζουν αρνητικά την ψυχική του υγεία. Το μεγαλύτερο ποσοστό των συμμετεχόντων ήταν ηλικίας 15 έως 19 ετών.

Στην Ελλάδα, πάντως, δεν υπάρχουν συστηματικά στατιστικά στοιχεία που να αποτυπώνουν με σαφήνεια τη σχολική άρνηση ή το άγχος που συνδέεται με τη σχολική ζωή. Τα δεδομένα απουσιών της ΕΛΣΤΑΤ δεν ξεχωρίζουν τις αιτίες, ενώ οι παρατηρήσεις σχολικών ψυχολόγων και παιδοψυχιάτρων δεν συγκεντρώνονται σε ενιαία βάση.

Η διεθνής εικόνα της σχολικής φοβίας

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Μετά την πανδημία έχει λάβει διεθνείς διαστάσεις και περιγράφεται ως μια ευρύτερη ψυχολογική κρίση. Σύμφωνα με άρθρο του PubMed Central με τίτλο «Τέλεια καταιγίδα: η συναισθηματικά βασισμένη σχολική άρνηση στο πλαίσιο της μεταπανδημικής εποχής του Covid-19», στην Αγγλία το ποσοστό σχολικών απουσιών το σχολικό έτος 2022 έως 2023 έφτασε το 7,5%, από περίπου 5% πριν από την πανδημία, ενώ η παρατεταμένη απουσία σχεδόν διπλασιάστηκε.

Στην Ιαπωνία, η σχολική άρνηση ακολουθούσε ήδη ανοδική πορεία επί έντεκα συνεχόμενα χρόνια, όμως η πανδημία επιτάχυνε την τάση. Το 2023 καταγράφηκαν περισσότερα από 340.000 περιστατικά, με βασικούς παράγοντες το άγχος και την κατάθλιψη.

Στη Γαλλία, σύμφωνα με σχετικές εκτιμήσεις, περίπου το 5% των μαθητών εμφανίζει συμπτώματα σχολικής φοβίας ή σχολικής άρνησης. Η εκδήλωση συχνά ξεκινά με ημικρανίες, στομαχόπονους, ναυτία, διαταραχές ύπνου ή κρίσεις άγχους και εξελίσσεται σε πλήρη άρνηση επιστροφής στο σχολείο. Το γαλλικό περιοδικό Psychologies σημειώνει ότι τα συμπτώματα εμφανίζονται συχνά με ύπουλο τρόπο και εντείνονται με τον χρόνο. Ο Γάλλος ψυχίατρος François Jubert παρομοιάζει το σχολικό άγχος με ένα είδος «εξουθένωσης» που συνδέεται με ένα εκπαιδευτικό σύστημα έντονα βασισμένο στον ανταγωνισμό. Όπως υποστηρίζει, η συνεχής αξιολόγηση και η πίεση της επίδοσης δημιουργούν επίπεδα άγχους που πριν από δύο δεκαετίες δεν παρατηρούνταν με την ίδια ένταση.

Οι αιτίες σύμφωνα με τους ειδικούς

Η Marie Gallé-Tessonneau, διδάκτορας Ψυχολογίας και συν-συγγραφέας του βιβλίου «Συνοδεύοντας το παιδί μου στην αντιμετώπιση της σχολικής φοβίας», αναφέρει ότι οι αιτίες είναι πολυπαραγοντικές. Εκτός από το άγχος επίδοσης και τον φόβο της αποτυχίας, σημαντικό ρόλο παίζουν ο φόβος κοινωνικής έκθεσης, η αγωνία αποχωρισμού από το οικογενειακό περιβάλλον, καθώς και κρίσεις κοινωνικού άγχους ή αγοραφοβίας. Συχνά, η μετάβαση από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο ή από το Γυμνάσιο στο Λύκειο λειτουργεί ως περίοδος έντονης ψυχολογικής πίεσης.

Σημαντικός παράγοντας είναι επίσης ο σχολικός εκφοβισμός και η λεκτική ή σωματική βία μέσα στο σχολικό περιβάλλον. Πολλά παιδιά δυσκολεύονται να μιλήσουν στους γονείς ή στους εκπαιδευτικούς για όσα βιώνουν, κάτι που κάνει το πρόβλημα πιο δύσκολο να καταγραφεί και να αντιμετωπιστεί.

Η αύξηση του bullying στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, η σχολική βία και ο εκφοβισμός έχουν βρεθεί στο επίκεντρο αυξανόμενης ερευνητικής προσοχής. Η πρώτη μεγάλη έρευνα που κατέγραψε συστηματικά το φαινόμενο στη μετά-Covid εποχή πραγματοποιήθηκε από τον οργανισμό «Το Χαμόγελο του Παιδιού», στο πλαίσιο της πανελλαδικής εκστρατείας «Μίλα Τώρα» για το σχολικό έτος 2022 έως 2023. Η έρευνα έγινε σε 2.293 παιδιά από όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης και από όλες τις γεωγραφικές περιφέρειες της χώρας. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, 1 στα 3 παιδιά, ποσοστό 32,4%, δήλωσε ότι έχει δεχτεί σχολικό εκφοβισμό.

Παράλληλα, 1 στα 6 παιδιά ανέφερε ότι το σχολείο δεν το εκπαιδεύει επαρκώς ώστε να αποφεύγει εκφοβιστικές συμπεριφορές απέναντι στους συμμαθητές του. Η έρευνα κατέγραψε επίσης αυξημένο κίνδυνο θυματοποίησης για παιδιά μεταναστών, κορίτσια, παιδιά που βιώνουν οικονομικές δυσκολίες και παιδιά μονογονεϊκών οικογενειών.

Έναν χρόνο αργότερα, για το σχολικό έτος 2023 έως 2024, η ίδια έρευνα έδειξε περαιτέρω επιδείνωση. Το ποσοστό των παιδιών που δήλωσαν ότι έχουν υποστεί bullying αυξήθηκε από 32,4% σε 35,5%. Η περιφερειακή κατανομή παρουσίασε επίσης διαφοροποιήσεις, με τη Θεσσαλία στο 45,6%, το Νότιο Αιγαίο στο 44,3%, τα Ιόνια Νησιά στο 42,9%, την Ήπειρο στο 41,9% και την Αττική στο 40,7%.

Σύμφωνα με την έρευνα, οι περιοχές που έχουν πληγεί από φυσικές καταστροφές ή εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα φτώχειας παρουσιάζουν συχνά υψηλότερα ποσοστά σχολικού εκφοβισμού. Ο οργανισμός κατέγραψε επίσης αύξηση 85% στις παρεμβάσεις που πραγματοποίησε σε σχολεία για περιστατικά βίας.

Στοιχεία για τη βία ανηλίκων

Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ, το 2024 καταγράφηκε αύξηση 40% έως 46% στα περιστατικά βίας ανηλίκων σε σχέση με το 2023. Μόνο κατά το πρώτο τετράμηνο του 2025 συνελήφθησαν περίπου 3.000 ανήλικοι για αδικήματα βίας.

Η εικόνα που περιγράφεται από τις έρευνες ενισχύεται από τα στοιχεία του ΕΚΠΑ. Η αναπληρώτρια καθηγήτρια παιδιατρικής και εφηβικής ιατρικής του ΕΚΠΑ, Άρτεμις Τσίτσικα, έχει παρουσιάσει ευρήματα που δείχνουν ότι περιστατικά bullying ή έκθεσης σε εκφοβιστικές συμπεριφορές αφορούν έως και το 50% με 60% του εφηβικού πληθυσμού. Η ίδια επισημαίνει ότι η αύξηση σε σχέση με την προ Covid περίοδο καταγράφεται τόσο στον φυσικό όσο και στον ψηφιακό χώρο.

Σε άλλη καταγραφή, το 70,6% των μαθητών δηλώνει ότι έχει υπάρξει μάρτυρας περιστατικών bullying, ενώ το 64% των παιδιών που το βιώνουν επιλέγουν να μη μιλήσουν σε κανέναν.

Η έρευνα του 2025 για την εξέλιξη του φαινομένου

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 και εξέτασε τη διαχρονική εξέλιξη του φαινομένου στην Ελλάδα. Η έρευνα συνέκρινε δεδομένα από το 2016 και το 2023 σε μαθητές ηλικίας 12 έως 16 ετών από διάφορες περιοχές της χώρας, χρησιμοποιώντας δομημένα ερωτηματολόγια και το διεθνώς αναγνωρισμένο εργαλείο SDQ, δηλαδή το Strengths and Difficulties Questionnaire, το Ερωτηματολόγιο δυνατοτήτων και δυσκολιών. Το βασικό εύρημα ήταν ότι σε ορισμένες μορφές bullying και cyberbullying η αύξηση έφτασε έως και το 209% μεταξύ 2016 και 2023.

Δομές στήριξης στην Ελλάδα και στη Γαλλία

Στη Γαλλία έχουν δημιουργηθεί εξειδικευμένα κέντρα ιατροψυχολογικής υποστήριξης, τα CMP, καθώς και τα λεγόμενα «Σπίτια των Εφήβων». Ειδικές μονάδες για τη σχολική φοβία λειτουργούν σε δημόσια νοσοκομεία όπως το CHU του Μονπελιέ, το Hôpital Salvator στη Μασσαλία και το Hôpital Robert Debré στο Παρίσι.

Στην Ελλάδα, σε κοινοτικό επίπεδο λειτουργούν τα Κοινοτικά Κέντρα Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων, τα οποία προσφέρουν υπηρεσίες πρόληψης, διάγνωσης και παρέμβασης στο σπίτι ή στο σχολείο. Σε νοσοκομειακό επίπεδο λειτουργούν, μεταξύ άλλων, η Παιδοψυχιατρική Κλινική του ΕΚΠΑ στο Νοσοκομείο Παίδων «Αγία Σοφία» και η Μονάδα Ψυχικής Υγείας Εφήβων και Νέων του ΓΝΑ «Γ. Γεννηματάς», που απευθύνεται σε νέους ηλικίας 14 έως 21 ετών. Αντίστοιχες δομές λειτουργούν και σε άλλες πόλεις μέσω του προγράμματος «Ψυχαργώς».

Παράλληλα, η ΕΨΥΠΕ διαθέτει τηλεφωνικές γραμμές υποστήριξης, τη 116 111 για παιδιά και εφήβους και την 801 801 1177 για γονείς, εκπαιδευτικούς και ενήλικες.

• bullying
• Covid-19
• UNICEF
• ΕΛΣΤΑΤ
• ενδοσχολική βία
• Μαθητές
• σχολεία
• σχολικός εκφοβισμός
• ψυχική υγεία