Σκάνδαλο με κύκλωμα εξωσωματικής στα κατεχόμενα: Πώς τουλάχιστον 30 παιδιά γεννήθηκαν με λάθος δότες

Σοβαρά ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιήθηκαν θεραπείες εξωσωματικής γονιμοποίησης στα κατεχόμενα εγείρει έρευνα του BBC, σύμφωνα με την οποία τουλάχιστον 30 παιδιά, στην πλειονότητά τους με Βρετανούς γονείς, ενδέχεται να έχουν συλληφθεί με γενετικό υλικό διαφορετικού δότη από εκείνον που είχαν επιλέξει οι οικογένειές τους. Η υπόθεση έχει προκαλέσει αναστάτωση στους γονείς, καθώς δεν αφορά μόνο τη διαδικασία της εξωσωματικής, αλλά και ένα κρίσιμο ζήτημα ταυτότητας: την πραγματική βιολογική καταγωγή των παιδιών και το ιατρικό ιστορικό των βιολογικών τους γονέων.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, οι οικογένειες είχαν επιλέξει ανώνυμους δότες με βάση συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, μεταξύ άλλων το ιατρικό ιστορικό, την εμφάνιση, την προσωπικότητα, το μορφωτικό επίπεδο και τα ενδιαφέροντά τους. Μετά τη γέννηση των παιδιών, ωστόσο, ορισμένοι γονείς άρχισαν να αμφιβάλλουν για το εάν είχε χρησιμοποιηθεί πράγματι το γενετικό υλικό που είχαν επιλέξει. Οι υποψίες ενισχύθηκαν σε αρκετές περιπτώσεις από τεστ DNA, τα οποία έδειξαν διαφορετική γενετική καταγωγή από εκείνη που αναμενόταν βάσει των στοιχείων των επιλεγμένων δοτών.

Τα τεστ DNA που άνοιξαν τον δρόμο για την έρευνα

Μέχρι στιγμής, 11 από τα 30 παιδιά που περιλαμβάνονται στις καταγγελίες έχουν υποβληθεί σε εμπορικά τεστ DNA. Τα αποτελέσματα, σύμφωνα με το BBC, έδειξαν σε αρκετές περιπτώσεις γενετική καταγωγή από την Τουρκία ή γειτονικές περιοχές, κάτι που δεν συμβάδιζε με τα χαρακτηριστικά των δοτών που είχαν επιλεγεί από τους γονείς.

Τα περισσότερα από τα παιδιά που υποβλήθηκαν σε γενετικό έλεγχο είχαν συλληφθεί μέσω θεραπειών εξωσωματικής γονιμοποίησης στο Dogus IVF Centre, σε διαδικασίες που πραγματοποιήθηκαν από το 2012 έως το 2024. Περίπου οι μισές από τις καταγγελίες που εξετάζονται συνδέονται με τη συγκεκριμένη κλινική.

Για τις οικογένειες, το ερώτημα πλέον είναι διπλό: ποιο γενετικό υλικό χρησιμοποιήθηκε στις θεραπείες και, κυρίως, ποιος είναι ο πραγματικός βιολογικός πατέρας ή η βιολογική μητέρα των παιδιών. Παράλληλα, ανακύπτουν ερωτήματα σχετικά με το ιατρικό ιστορικό των πραγματικών δοτών, πληροφορία που μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία για την υγεία των παιδιών στο μέλλον.

Η περίπτωση της μητέρας που έμαθε την αλήθεια 13 χρόνια μετά

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Rachel, η οποία υποβλήθηκε σε θεραπεία στο Dogus το 2012. Όπως περιγράφεται στην έρευνα του BBC, είχε επιλέξει συγκεκριμένο ανώνυμο Δανό δότη σπέρματος μέσω της Cryos International, μιας από τις μεγαλύτερες τράπεζες σπέρματος παγκοσμίως. Η θεραπεία κόστισε περίπου 4.000 ευρώ και η κλινική φέρεται να είχε διαβεβαιώσει τη γυναίκα ότι θα χρησιμοποιούνταν γενετικό υλικό από τον συγκεκριμένο δότη.

Η Rachel απέκτησε τον γιο της, Jonah, όμως οι αμφιβολίες της δεν έπαψαν. Όπως υποστηρίζει, δεν έλαβε ποτέ την ιατρική έκθεση που θα επιβεβαίωνε ότι είχε χρησιμοποιηθεί το συγκεκριμένο δείγμα. Χρόνια αργότερα, οι διαφορές στην εμφάνιση του παιδιού σε σχέση με τα χαρακτηριστικά του δότη ενίσχυσαν τις υποψίες της.

Μετά την έναρξη της δημοσιογραφικής έρευνας, μητέρα και γιος υποβλήθηκαν σε τεστ DNA. Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν ότι η Rachel είναι η βιολογική μητέρα του Jonah, αλλά έδειξαν ότι ο βιολογικός του πατέρας δεν είναι ο Δανός δότης που εκείνη είχε επιλέξει. Η Cryos, από την πλευρά της, δήλωσε ότι δεν διαθέτει στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι ο συγκεκριμένος δότης είχε στείλει δείγμα στην κλινική Dogus.

Στο επίκεντρο το ενδεχόμενο συστημικού προβλήματος

Το κρίσιμο ερώτημα που καλούνται πλέον να απαντήσουν οι αρμόδιες αρχές είναι εάν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά ανθρώπινου λάθους ή για ένα ευρύτερο πρόβλημα στη λειτουργία των συγκεκριμένων μονάδων. Ειδικοί που μίλησαν στο BBC χαρακτηρίζουν εξαιρετικά σπάνια την τυχαία χρήση λανθασμένου δότη σε μια διαδικασία εξωσωματικής γονιμοποίησης. Ο αριθμός των καταγγελιών, επομένως, προκαλεί πρόσθετους προβληματισμούς και αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο αμέλειας ή ακόμη και σκόπιμης παραπλάνησης, χωρίς πάντως να έχει αποδειχθεί μέχρι στιγμής κάτι τέτοιο.

Ο βρετανικός επαγγελματικός και επιστημονικός οργανισμός γονιμότητας έχει μιλήσει για πιθανό «συστημικό πρόβλημα», το οποίο θα μπορούσε να ξεπερνά τα όρια μιας μόνο κλινικής ή ενός μεμονωμένου επαγγελματία.

Στις περιπτώσεις που συνδέονται με το Dogus εμφανίζονται επανειλημμένα τα ονόματα του ιδιοκτήτη και υπεύθυνου της κλινικής Sevket Alpturk, της γιατρού Firdevs Uguz Tip και της συντονίστριας ασθενών Julie Hodson. Η Firdevs Uguz Tip αρνείται ότι παραπλάνησε ασθενείς, υποστηρίζει ότι η παραγγελία του σπέρματος δεν ανήκε στις αρμοδιότητές της και επισημαίνει ότι οι ασθενείς υπέγραφαν έντυπα συναίνεσης σχετικά με τη διαδικασία επιλογής των δοτών. Οι υπόλοιποι εμπλεκόμενοι δεν έχουν τοποθετηθεί επί των καταγγελιών, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί.

Η Cryos είχε διακόψει τη συνεργασία με την κλινική

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η αποκάλυψη ότι η Cryos International είχε ήδη θέσει την κλινική Dogus σε «μαύρη λίστα» από το 2016. Η εταιρεία είχε εκφράσει ανησυχίες, καθώς, σύμφωνα με όσα έγιναν γνωστά, η κλινική φέρεται να είχε ενημερώσει ασθενή ότι θα προμηθευόταν σπέρμα από την Cryos, χωρίς να έχει πραγματοποιηθεί αντίστοιχη παραγγελία.

Ο διευθύνων σύμβουλος της Cryos, Ole Schou, χαρακτήρισε σοκαριστικό το ενδεχόμενο να έχουν επηρεαστεί τόσες οικογένειες. Η εταιρεία έχει επίσης αναστείλει τη συνεργασία της με τη γιατρό Firdevs και την κλινική Miracle IVF, όπου εργάζεται, μέχρι να ολοκληρωθεί η έρευνα των αρμόδιων αρχών.

Η υπόθεση έχει λάβει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις λόγω του ιδιαίτερου νομικού και πολιτικού καθεστώτος στα κατεχόμενα, όπου δεν εφαρμόζεται το ευρωπαϊκό κεκτημένο και η περιοχή αναγνωρίζεται διεθνώς ως τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας, ενώ το αποσχιστικό καθεστώς αναγνωρίζεται μόνο από την Τουρκία. Οι μονάδες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στην περιοχή έχουν προσελκύσει τα τελευταία χρόνια ασθενείς από το εξωτερικό, μεταξύ άλλων από τη Βρετανία, λόγω του κόστους, των διαθέσιμων υπηρεσιών και της ποικιλίας επιλογών σε δότες.

Μετά τις πρώτες αποκαλύψεις του BBC, τον Μάρτιο, το υπουργείο Υγείας του κατοχικού καθεστώτος ανακοίνωσε ότι ξεκίνησε επίσημη έρευνα. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν έχουν γίνει γνωστά τα συμπεράσματά της.

Για τις οικογένειες που έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με αυτή την αβεβαιότητα, το ζήτημα ξεπερνά κατά πολύ μια διαφωνία σχετικά με μια ιατρική διαδικασία. Είναι ένα ερώτημα που μπορεί να ακολουθεί τα παιδιά σε όλη τους τη ζωή: ποια είναι η πραγματική βιολογική τους καταγωγή και ποιος ήταν ο άνθρωπος από τον οποίο προήλθε το γενετικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε για τη σύλληψή τους.

Η Rachel υπογραμμίζει ότι η αποκάλυψη δεν αλλάζει την αγάπη που αισθάνεται για τον γιο της. Αυτό που την απασχολεί είναι ότι ο Jonah μπορεί να έχει στερηθεί τη δυνατότητα να γνωρίζει την πραγματική του βιολογική καταγωγή και, όταν ενηλικιωθεί, να αναζητήσει πληροφορίες για τον βιολογικό του πατέρα. Παράλληλα, παραμένει ανοιχτό το ενδεχόμενο ένας άγνωστος δότης να έχει χρησιμοποιηθεί και σε άλλες θεραπείες, δημιουργώντας άγνωστους μεταξύ τους βιολογικούς συγγενείς.

Η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη και μέχρι να ολοκληρωθούν οι έλεγχοι των αρμόδιων αρχών δεν μπορεί να εξαχθεί οριστικό συμπέρασμα για το πώς χρησιμοποιήθηκε το γενετικό υλικό στις επίμαχες θεραπείες. Οι καταγγελίες, ωστόσο, έχουν ήδη ανοίξει μια εξαιρετικά σοβαρή συζήτηση για την εποπτεία των θεραπειών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, τη διαφάνεια στη διαχείριση των δοτών και, πάνω απ’ όλα, το δικαίωμα των παιδιών να γνωρίζουν την πραγματική γενετική τους ταυτότητα.

• Βρετανοί
• εξωσωματική γονιμοποίηση
• κύκλωμα
• ψευδοκράτος