Γιατί ένα καλό φεστιβάλ δεν είναι πρόγραμμα εκδηλώσεων αλλά οικοσύστημα

Ένα φεστιβάλ μπορεί να έχει καλές ταινίες, καλές παραστάσεις, σημαντικούς καλεσμένους, γεμάτες αίθουσες, δυνατές συναυλίες, workshops, παράλληλες δράσεις και ένα απολύτως σωστό πρόγραμμα. Και παρ’ όλα αυτά να μην αφήσει σχεδόν τίποτα πίσω του.

Αυτό είναι ίσως το βασικότερο σημείο που συχνά χάνεται όταν μιλάμε για πολιτιστικές διοργανώσεις. Εστιάζουμε στο πρόγραμμα, στα ονόματα, στα νούμερα, στην προσέλευση, στα sold out, στην προβολή. Όλα αυτά έχουν προφανώς σημασία. Αλλά το πρόγραμμα είναι μόνο η ορατή επιφάνεια ενός φεστιβάλ. Το πραγματικό του αποτύπωμα βρίσκεται αλλού: στις σχέσεις που δημιουργεί, στους ανθρώπους που ενεργοποιεί, στις κοινότητες που φέρνει κοντά, στις ευκαιρίες που γεννά, στον τρόπο που αλλάζει για λίγες ημέρες —και μερικές φορές για πολύ περισσότερο— την ίδια την αντίληψη ενός τόπου για τον εαυτό του.

Ένα καλό φεστιβάλ δεν είναι μια ακολουθία γεγονότων. Είναι ένα οικοσύστημα.

Και όπως κάθε οικοσύστημα, δεν λειτουργεί μόνο από αυτό που φαίνεται στο κέντρο του. Λειτουργεί από τις συνδέσεις.

Το ελληνικό καλοκαίρι των φεστιβάλ: Οι διοργανώσεις που πήγαν τον σύγχρονο πολιτισμό ένα βήμα παραπέρα

Ένας νέος δημιουργός γνωρίζει έναν παραγωγό. Ένας εθελοντής αποφασίζει ότι θέλει να δουλέψει στον πολιτισμό. Ένας κάτοικος μιας μικρής πόλης βλέπει για πρώτη φορά ένα έργο που δεν θα έφτανε ποτέ εκεί με άλλο τρόπο. Ένας καλλιτέχνης ανακαλύπτει έναν τόπο και επιστρέφει έναν χρόνο αργότερα με μια νέα δουλειά. Ένα τοπικό café γεμίζει με ανθρώπους που συζητούν για μια ταινία μετά την προβολή. Ένας μαθητής παρακολουθεί ένα masterclass και για πρώτη φορά αντιλαμβάνεται ότι η καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί να είναι πραγματικό επαγγελματικό πεδίο.

Αυτές οι μικρές μετατοπίσεις δύσκολα χωρούν σε ένα δελτίο Τύπου.

Κι όμως, συχνά εκεί βρίσκεται η πραγματική αξία.

Όταν η πολιτική, η τέχνη και η διαφήμιση χρησιμοποιούν την ίδια εικόνα

Το πρόγραμμα ως αφετηρία, όχι ως τελικό προϊόν

Υπάρχει μια φυσική τάση να ταυτίζουμε την ποιότητα ενός φεστιβάλ με την ποιότητα του προγράμματός του. Είναι λογικό. Το πρόγραμμα είναι αυτό που ανακοινώνεται, αυτό που βλέπει το κοινό, αυτό που μπορεί να αξιολογηθεί εύκολα.

Αλλά ένα πρόγραμμα, ακόμη και εξαιρετικό, μπορεί να παραμείνει εντελώς εξωτερικό προς τον τόπο στον οποίο συμβαίνει.

Μπορεί να φτάσει, να στηθεί, να εκτελεστεί σωστά και να φύγει.

Ένα οικοσύστημα λειτουργεί διαφορετικά. Δεν αντιμετωπίζει τον τόπο ως σκηνικό ούτε το κοινό ως αριθμό εισιτηρίων. Χτίζει γύρω τους σχέσεις.

Το ερώτημα παύει να είναι μόνο «τι θα παρουσιάσουμε;» και γίνεται «τι θα δημιουργήσουμε γύρω από αυτό;».

Ποιοι άνθρωποι θα εμπλακούν;

Ποιες τοπικές δυνάμεις θα ενεργοποιηθούν;

Ποιοι νέοι δημιουργοί θα έχουν πρόσβαση;

Ποιο κοινό θέλουμε να αναπτύξουμε;

Τι θα συνεχίσει να υπάρχει όταν φύγουν τα φώτα και οι καλεσμένοι;

Εκεί αλλάζει ολόκληρη η λογική της διοργάνωσης.

Το Νότιο Πήλιο απέκτησε το φεστιβάλ του: Εκεί όπου ο κινηματογράφος γίνεται τόπος συνάντησης και η οικειότητα κρατάει τον Α’ ρόλο

Το κοινό δεν βρίσκεται, χτίζεται

Ίσως ένα από τα μεγαλύτερα λάθη στην πολιτιστική παραγωγή είναι η ιδέα ότι κάπου «υπάρχει το κοινό» και το μόνο που χρειάζεται είναι να ενημερωθεί.

Το κοινό δεν είναι πάντα μια έτοιμη δεξαμενή ανθρώπων που περιμένει το σωστό poster ή μια καλή καμπάνια.

Το κοινό καλλιεργείται.

Χτίζεται με συνέπεια, εμπιστοσύνη, εκπαίδευση, επανάληψη και ουσιαστική σχέση με το περιεχόμενο.

Ένα φεστιβάλ που παρουσιάζει κάθε χρόνο νέες γλώσσες, άγνωστους δημιουργούς, διαφορετικές φόρμες ή έργα που απαιτούν λίγο περισσότερη προσοχή, δεν προγραμματίζει απλώς. Εκπαιδεύει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο ένα κοινό βλέπει, ακούει και αντιλαμβάνεται.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το φεστιβάλ πρέπει να γίνει σχολείο ούτε ότι κάθε επιλογή χρειάζεται επεξήγηση. Σημαίνει ότι υπάρχει μια συνέχεια μέσα στον χρόνο. Ότι το κοινό αρχίζει να αναγνωρίζει μια ταυτότητα, να εμπιστεύεται την επιμέλεια και να δοκιμάζει πράγματα που σε άλλη συνθήκη ίσως να απέρριπτε εξαρχής.

Αυτό είναι audience development στην πραγματική του διάσταση.

Και είναι πολύ πιο σημαντικό από μια γεμάτη αίθουσα μία φορά τον χρόνο.

Ένα φεστιβάλ παράγει δημιουργούς

Ένα πραγματικό πολιτιστικό οικοσύστημα δεν εισάγει μόνο έργα. Παράγει καινούργια.

Δίνει αφορμές για συνεργασίες, commissions, residencies, workshops, ανταλλαγές, νέες ομάδες. Δημιουργεί χώρο για πειραματισμό. Επιτρέπει σε έναν καλλιτέχνη να δοκιμάσει κάτι που δεν θα μπορούσε να δοκιμάσει μέσα στις αυστηρές συνθήκες μιας εμπορικής παραγωγής.

Σε μικρότερες πόλεις ή περιφέρειες αυτό έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Ένα καλό φεστιβάλ μπορεί να λειτουργήσει ως προσωρινός επιταχυντής μιας ολόκληρης δημιουργικής σκηνής.

Να ενώσει ανθρώπους που ήδη βρίσκονταν στον ίδιο τόπο αλλά δεν είχαν ποτέ συνεργαστεί.

Να δώσει επαγγελματική εμπειρία σε νέους τεχνικούς.

Να ανοίξει δίκτυα προς άλλες πόλεις ή χώρες.

Να δημιουργήσει λόγους ώστε ένας καλλιτέχνης να μείνει, να επιστρέψει ή να δημιουργήσει εκεί.

Αυτή η διαδικασία δεν φαίνεται απαραίτητα την ημέρα που κλείνει το φεστιβάλ. Μπορεί να εμφανιστεί μήνες αργότερα, όταν δύο άνθρωποι που γνωρίστηκαν σε μια προβολή ξεκινούν ένα νέο project.

Και αυτή είναι ίσως η πιο ουσιαστική έννοια της πολιτιστικής ανάπτυξης.

Η πόλη ως μέρος του έργου

Τα ισχυρότερα φεστιβάλ έχουν συνήθως κάτι ακόμη κοινό: δεν θα μπορούσαν να συμβαίνουν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο οπουδήποτε.

Ο τόπος δεν λειτουργεί ως ουδέτερο δοχείο.

Μπαίνει μέσα στην ταυτότητα της διοργάνωσης.

Οι δρόμοι, οι πλατείες, τα κτίρια, τα φυσικά τοπία, η ιστορία, ακόμη και οι ατέλειες μιας πόλης μπορούν να αποτελέσουν μέρος της εμπειρίας του φεστιβάλ.

Μια προβολή σε έναν παλιό κινηματογράφο δεν είναι η ίδια με μια προβολή σε ένα συνεδριακό κέντρο. Μια performance σε ένα εγκαταλειμμένο βιομηχανικό κτίριο αποκτά διαφορετική σχέση με τον χώρο από την ίδια performance μέσα σε μια black box αίθουσα. Μια διαδρομή μέσα σε ένα χωριό, ένα βουνό ή ένα λιμάνι μπορεί να γίνει μέρος της ίδιας της αφήγησης της διοργάνωσης.

Όταν ένα φεστιβάλ κατανοήσει πραγματικά τον τόπο του, παύει να τον χρησιμοποιεί ως background.

Τον μετατρέπει σε συνεργάτη.

Και τότε η διοργάνωση μπορεί να λειτουργήσει σαν μια προσωρινή πόλη μέσα στην πόλη.

Με δικούς της ρυθμούς, σημεία συνάντησης, διαδρομές, γλώσσα και κοινότητα.

Το χρώμα ως δραματουργία: Από τον Μπέργκμαν στον Γουόνγκ Καρ-γουάι

Η σημασία των ανθρώπων που δεν βρίσκονται στη σκηνή

Ένα οικοσύστημα δεν χτίζεται μόνο από τους καλλιτέχνες και τους curators.

Χτίζεται από παραγωγούς, τεχνικούς, εθελοντές, φωτογράφους, οδηγούς, ανθρώπους της φιλοξενίας, τοπικές επιχειρήσεις, δημοσιογράφους, εκπαιδευτικούς, χορηγούς, δημόσιους φορείς και κατοίκους.

Η ποιότητα ενός φεστιβάλ φαίνεται συχνά στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται αυτούς τους ανθρώπους.

Ως προσωπικό που εκτελεί;

Ή ως μέρος μιας κοινότητας που παράγει την εμπειρία;

Ένας εθελοντής που αντιμετωπίζεται σοβαρά μπορεί να εξελιχθεί σε μελλοντικό επαγγελματία του πολιτισμού. Ένας τοπικός συνεργάτης που κατανοεί τη λογική της διοργάνωσης μπορεί να γίνει σταθερό μέρος της ταυτότητάς της. Ένας χορηγός μπορεί να λειτουργεί ως λογότυπο στην αφίσα ή ως πραγματικός εταίρος σε μια πολιτιστική επένδυση.

Η διαφορά δεν είναι λεπτομέρεια.

Είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια διοργάνωση που κάθε χρόνο ξεκινά ξανά από το μηδέν και σε έναν οργανισμό που συγκεντρώνει γνώση, εμπιστοσύνη και ανθρώπινο κεφάλαιο.

Το φεστιβάλ ως πλατφόρμα, όχι ως παρέλαση

Υπάρχει ακόμη μία κρίσιμη μετατόπιση.

Ένα φεστιβάλ μπορεί να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως τελικό προορισμό: παρουσιάζει τα καλύτερα έργα που μπορεί να εξασφαλίσει και εκεί τελειώνει ο ρόλος του.

Μπορεί όμως να λειτουργεί ως πλατφόρμα.

Να συνδέει δημιουργούς.

Να δημιουργεί νέες παραγωγές.

Να γεννά συζητήσεις.

Να αρχειοθετεί γνώση.

Να προσφέρει ευκαιρίες εκπαίδευσης.

Να λειτουργεί ως σημείο συνάντησης επαγγελματιών.

Να δημιουργεί περιεχόμενο που συνεχίζει να υπάρχει και μετά τη διοργάνωση.

Εκεί το φεστιβάλ αποκτά διάρκεια πολύ μεγαλύτερη από τις ημέρες λειτουργίας του.

Και αυτή η διάρκεια είναι κρίσιμη, γιατί η πολιτιστική αξία σπάνια παράγεται από μεμονωμένα γεγονότα. Παράγεται από συνέχειες.

Η επιτυχία δεν μετριέται μόνο στο τέλος της βραδιάς

Η προσέλευση είναι σημαντική. Τα οικονομικά στοιχεία είναι σημαντικά. Η δημοσιότητα, οι συνεργασίες, οι χορηγίες και η πληρότητα είναι σημαντικά.

Αλλά αν αυτά είναι τα μοναδικά metrics, ένα μεγάλο μέρος της πραγματικής αξίας παραμένει αόρατο.

Πόσες νέες συνεργασίες δημιουργήθηκαν; Πόσοι νέοι άνθρωποι συμμετείχαν για πρώτη φορά; Πόσοι επέστρεψαν; Πόσοι δημιουργοί βρήκαν χώρο να δοκιμάσουν κάτι νέο; Πόσες σχέσεις με τοπικούς φορείς έγιναν μακροχρόνιες; Πόσοι θεατές ήρθαν σε επαφή με μια μορφή τέχνης που μέχρι τότε τους ήταν ξένη; Πόση γνώση έμεινε στην πόλη; Πόσα από όσα δημιουργήθηκαν συνεχίστηκαν;

Αυτά είναι πολύ πιο δύσκολα να μετρηθούν.

Είναι όμως συχνά εκείνα που καθορίζουν αν μια διοργάνωση είχε πραγματικά πολιτιστικό αντίκτυπο.

Το πρόβλημα των πυροτεχνημάτων

Υπάρχει ένα μοντέλο πολιτιστικής πολιτικής που αγαπά τα πυροτεχνήματα.

Ένα μεγάλο όνομα.

Μια μεγάλη συναυλία.

Μια εντυπωσιακή παραγωγή.

Ένα γεγονός που δημιουργεί θόρυβο για λίγες ημέρες.

Μπορεί να είναι απολύτως επιτυχημένο. Μπορεί να προσφέρει χαρά, δημοσιότητα, τουριστική κίνηση και ισχυρή εμπειρία.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτό παρουσιάζεται ως υποκατάστατο πολιτιστικού οικοσυστήματος.

Η πολιτιστική ανάπτυξη χρειάζεται ρίζες. Χρειάζεται ανθρώπους που εργάζονται όλον τον χρόνο. Χρειάζεται χώρους. Χρειάζεται εκπαίδευση. Χρειάζεται ευκαιρίες παραγωγής. Χρειάζεται συνέχεια και θεσμική μνήμη.

Το φεστιβάλ μπορεί να γίνει η κορυφή αυτής της διαδικασίας, το σημείο όπου όλα γίνονται για λίγες ημέρες περισσότερο ορατά.

Αλλά δεν μπορεί να υπάρχει μόνο η κορυφή χωρίς το έδαφος από κάτω.

Όταν το φεστιβάλ τελειώνει

Για μένα, ίσως η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση για οποιοδήποτε φεστιβάλ αρχίζει την επόμενη ημέρα από τη λήξη του.

Τι έμεινε;

Όχι πόσες φωτογραφίες δημοσιεύθηκαν ούτε πόσα δελτία Τύπου γράφτηκαν.

Τι έμεινε στους ανθρώπους. Στον τόπο. Στους δημιουργούς. Στο κοινό. Στις σχέσεις.

Ένα καλό φεστιβάλ μπορεί να αφήσει μια νέα συνεργασία, μια κοινότητα εθελοντών, ένα κοινό πιο ανοιχτό, έναν καλλιτέχνη με μια νέα ευκαιρία, μια πόλη που έμαθε να κοιτάζει διαφορετικά έναν χώρο της.

Μπορεί να αφήσει κάτι ακόμη πιο δύσκολο να περιγραφεί: την αίσθηση ότι για λίγες ημέρες ένας τόπος έγινε δυνατότερος από όσο νόμιζε ότι μπορούσε να γίνει.

Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πραγματικό νόημα του οικοσυστήματος.

Δεν είναι το άθροισμα των εκδηλώσεων.

Είναι το σύνολο των σχέσεων που συνεχίζουν να υπάρχουν όταν οι εκδηλώσεις έχουν τελειώσει.

Ένα πρόγραμμα γεμίζει ένα ημερολόγιο. Ένα οικοσύστημα, όμως, αλλάζει, έστω και λίγο, τον τόπο που το φιλοξενεί και αυτούς που το απαρτίζουν.

• εκπαίδευση
• Πολιτισμός
• σύγχρονος πολιτισμός
• Φεστιβάλ